Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо марҳилаи нави рушди сиёсӣ, балки оғози ташаккули низоми мустақили иқтисодӣ ва инфрасохтории кишвар гардид. Дар ин раванд энергетика мавқеи махсус касб намуд, зеро рушди истеҳсолот, саноат, нақлиёт, кишоварзӣ, хизматрасонӣ ва беҳтар гардидани сатҳи зиндагии аҳолӣ бевосита ба дастрасӣ ба нерӯи барқи боэътимод вобаста аст.
Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои захираҳои бузурги обӣ буда, дар сохтори энергетикии он нерӯи обӣ мавқеи асосиро ишғол менамояд. 35 соли Истиқлолро метавон ҳамчун давраи гузариши энергетикаи миллӣ аз ҳифзи иқтидорҳои меросмонда ба ташаккули низоми муосири истеҳсол, интиқол ва тақсимоти нерӯи барқ арзёбӣ кард. Дар ин муддат дар баробари таҷдиди неругоҳҳои мавҷуда, сохтмони неругоҳҳои нав ба миён омад.
Солҳои аввали соҳибистиқлолӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон давраи ниҳоят мураккаби ташаккули давлатдории миллӣ ва гузариш ба низоми нави иқтисодӣ буданд. Тағйирёбии робитаҳои истеҳсолӣ ва иқтисодии собиқ шӯравӣ, мушкилоти молиявӣ ва вазъи ноустувори иҷтимоию иқтисодӣ ба фаъолияти соҳаи энергетика низ таъсири худро расонид.
Низоми энергетикии кишвар дар он давра асосан ба инфрасохторе такя мекард, ки дар замони гузашта сохта шуда буд. Аз ин лиҳоз, яке аз вазифаҳои аввалиндараҷа нигоҳ доштани қобилияти кории неругоҳҳо, хатҳои интиқоли барқ ва зеристгоҳҳо ба ҳисоб мерафт. Ҳамзамон, фарсудашавии қисми таҷҳизот ва нокифоя будани сармоягузорӣ ба навсозии инфрасохтор мушкилоти соҳаро бештар мекард.
Хусусияти муҳими низоми энергетикии Ҷумҳурии Тоҷикистон вобастагии он ба гидрология мебошад. Неругоҳҳои барқи обӣ дар мавсими обшории зиёд имкони истеҳсоли нерӯи барқи бештар доранд, вале дар зимистон, ки талабот ба нерӯи барқ меафзояд, имкониятҳои истеҳсолии баъзе неругоҳҳо маҳдуд мешаванд. Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки талабот ба нерӯи барқ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мавсимӣ буда, авҷи он дар фасли зимистон ба вуҷуд меояд. Дар айни замон дар тобистон имкони пайдо шудани изофаи истеҳсоли нерӯи барқ низ вуҷуд дорад.
Аз ин лиҳоз, сиёсати энергетикӣ тадриҷан аз нигоҳдории иқтидорҳои мавҷуда ба ҳалли масъалаи таъмини устувори талаботи дохилӣ ва ташаккули иқтидорҳои нави истеҳсолӣ равона гардид.
Бояд қайд намуд, ки яке аз самтҳои муҳими рушди энергетика дар давраи истиқлол таҷдид ва навсозии неругоҳҳои мавҷуда буд. Ин раванд аз он ҷиҳат муҳим аст, ки сохтмони неругоҳҳои нав дар баробари маблағгузории зиёд муҳлати нисбатан дарозро талаб мекунад, дар ҳоле ки таҷдиди иншооти мавҷуда метавонад самаранокии истеҳсолро афзоиш дода, мӯҳлати истифодаи онҳоро дароз намояд.
Дар давоми солҳои соҳибистиқлол таҷдиди иншооти энергетикӣ танҳо ба неругоҳҳои бузург маҳдуд нашуда, масъалаи беҳтар намудани шабакаҳои интиқол ва тақсимоти барқ низ ба рӯзномаи рушди соҳа ворид гардид. Ин масъала аҳамияти стратегӣ дорад, зеро афзоиши иқтидори истеҳсолӣ танҳо дар сурате самаранок мешавад, ки шабакаҳои интиқол ва тақсимот тавонанд ҳаҷми нави нерӯи барқро бо талафоти камтар ба истеъмолкунанда расонанд.
Таҷдиди инфрасохтори энергетикӣ, инчунин барои баланд бардоштани устувории система дар шароити тағйирёбии иқлим муҳим аст. Ҷумҳурии Тоҷикистон, ба тағйироти гидрологӣ, камшавии захираҳои барфу пиряхҳо ва тағйирёбии низоми обнокии дарёҳо ҳассос мебошад. Аз ин лиҳоз, рушди энергетика дар шароити муосир бояд ҳамзамон масъалаҳои самаранокӣ, устувории иқлимӣ ва идоракунии захираҳои обиро дар бар гирад.
Дар марҳилаи минбаъда сохтмони неругоҳҳои нави барқӣ обӣ ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати энергетикии Ҷумҳурии Тоҷикистон табдил ёфт. Ба истифода додани неругоҳҳои нав имкон фароҳам овард, ки иқтидори истеҳсолӣ афзоиш ёфта, заминаи таъмини соҳаҳои иқтисоди миллӣ бо нерӯи барқ мустаҳкам гардад.
Дар ин замина НБО-и Сангтӯда-1 ва Сангтӯда-2 аҳамияти хос доранд. Онҳо бо ҷалби сармоягузории шарикони хориҷӣ бунёд шуда, дар ташаккули модели нави ҳамкорӣ дар соҳаи энергетика нақш гузоштанд.
Аҳамияти ин таҷриба аз он иборат буд, ки рушди энергетика тадриҷан ба доираи васеи ҳамкориҳои байналмилалӣ ворид гардид. Барои татбиқи лоиҳаҳои калон на танҳо захираҳои дохилии молиявӣ, балки таҷрибаи техникӣ, технологияҳои муосир ва механизмҳои гуногуни сармоягузорӣ низ заруранд.
Дар баробари неругоҳҳои бузург, рушди неругоҳҳои хурди барқи обӣ низ барои минтақаҳои дурдаст аҳамияти махсус дорад. Барои кишвари кӯҳистонӣ, ки маҳалҳои аҳолинишин дар водиҳо ва дараҳои сершумор ҷойгир шудаанд, низоми ғайримарказонидашудаи энергетикӣ метавонад воситаи иловагии таъмини боэътимоди барқ бошад. Дар ин ҳолат рушди неругоҳҳои хурд метавонад на танҳо вазифаи энергетикӣ, балки вазифаи иҷтимоӣ ва минтақавиро низ иҷро намояд.
Дар таърихи энергетикаи Тоҷикистони соҳибистиқлол НБО-и Роғун ҷойгоҳи махсус дорад. Аҳамияти он танҳо бо ҳаҷми иқтидори истеҳсолӣ маҳдуд намешавад. Роғун ҳамчун лоиҳаи дорои аҳамияти миллӣ ва минтақавӣ ба масъалаҳои таъмини нерӯи барқ, рушди саноат, содироти нерӯи барқ ва истифодаи оқилонаи захираҳои обӣ иртибот дорад.
Аҳамияти иқтисодии Роғунро бояд дар доираи васеътар баррасӣ намуд. Неругоҳи мазкур метавонад талаботи дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистонро беҳтар таъмин намуда, барои рушди истеҳсолоти саноатӣ ва хизматрасониҳои муосир заминаи мусоид фароҳам оварад. Ҳамзамон, имкони содироти нерӯи барқи изофӣ ба кишварҳои минтақа барои густариши бозори минтақавии энергетикӣ аҳамият дорад.
Нерӯи барқ яке аз заминаҳои асосии рушди иқтисодӣ мебошад. Ҳар қадар ки иқтисоди миллӣ саноатӣ ва рақамӣ гардад, талабот ба нерӯи барқи боэътимод низ бештар мешавад. Аз ин нуқтаи назар, рушди энергетикаи Ҷумҳурии Тоҷикистонро наметавон танҳо ҳамчун рушди як соҳаи алоҳида арзёбӣ кард. Он бо тамоми сохтори иқтисоди миллӣ робитаи мустақим дорад.
Афзоиши истеҳсоли нерӯи барқ барои рушди саноат, бахусус соҳаҳои коркарди ашёи хом, металлургия, истихроҷ, истеҳсоли масолеҳи сохтмон ва корхонаҳои нави саноатӣ, аҳамияти калидӣ дорад. Дар шароити гузариш ба иқтисоди рақамӣ низ талабот ба таъминоти доимии барқ меафзояд.
Сохтмони неругоҳҳо ба рушди сохтмон, истеҳсоли масолеҳ, нақлиёт, хизматрасониҳои муҳандисӣ ва бозори меҳнат таъсир мерасонад. Дар марҳилаи истифодаи неругоҳ низ истеҳсоли нерӯи барқ ба фаъолияти корхонаҳо ва муассисаҳои иҷтимоӣ мусоидат мекунад.
Мавриди зикр аст, ки яке аз хусусиятҳои муҳими марҳилаи муосири рушди энергетикаи ҷаҳонӣ гузариш ба иқтисоди камкарбон мебошад. Дар ин раванд Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои бартарии табиӣ аст, зеро қисми асосии нерӯи барқи кишвар аз манбаъҳои обӣ истеҳсол мешавад.
Энергетикаи обӣ дар муқоиса бо истеҳсоли нерӯи барқ аз сӯзишвории истихроҷшаванда имконияти коҳиш додани партовҳои газҳои гулхонаиро фароҳам меорад. Аз ин лиҳоз, рушди гидроэнергетика метавонад на танҳо ба таъмини нерӯи барқ, балки ба татбиқи ҳадафҳои экологӣ ва иқлимии кишвар низ мусоидат кунад.
Дар баробари гидроэнергетика, дар Тоҷикистон барои рушди нерӯи офтобӣ ва дигар манбаъҳои барқароршаванда низ имкониятҳо мавҷуданд. Дар шароити муосир масъала на танҳо дар интихоби байни нерӯи обӣ ва офтобӣ, балки дар ташаккули низоми омехтаи энергетикӣ мебошад.
Ҳамин тавр, дурнамои энергетикаи Ҷумҳурии Тоҷикистонро метавон ба се самти ба ҳам алоқаманд ҷудо кард:
Истифодаи самараноки захираҳои гидроэнергетикӣ;
Рушди манбаъҳои нави барқароршаванда;
Рақамикунонии идоракунии низоми энергетикӣ.
Рушди энергетикаи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар солҳои охир хусусияти минтақавии бештар пайдо карда истодааст. Сабаби асосии ин ҳолат фарқияти мавсимии захираҳои энергетикӣ дар кишварҳои Осиёи Марказӣ ва зарурати ташаккули бозори мутақобилан судманди минтақавӣ мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои захираҳои бузурги гидроэнергетикӣ мебошад, дар ҳоле ки баъзе кишварҳои минтақа бештар ба захираҳои сӯзишвории истихроҷшаванда такя мекунанд. Ҳамкории байни чунин кишварҳо метавонад барои ташаккули тавозуни энергетикӣ мусоидат кунад.
Бояд зикр намуд, ки лоиҳаи CASA-1000 низ дар ҳамин замина аҳамияти хос дорад. Ин гуна лоиҳаҳо нишон медиҳанд, ки энергетикаи Ҷумҳурии Тоҷикистон тадриҷан аз масъалаи танҳо дохилии таъмини нерӯи барқ ба самти ҳамкории фаромарзӣ ҳаракат менамояд.
Дар ин замина энергетика метавонад ҳамчун яке аз омилҳои таҳкими ҳамкории иқтисодии кишварҳои минтақа баромад кунад. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ин маънои пайдо намудани бозорҳои нави содиротӣ, ҷалби сармоягузорӣ ва истифодаи самараноки иқтидорҳои истеҳсолиро дорад.
Ҷалолзода АЙЁМИДДИН
мутахассиси шуъбаи тарбияи Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон