Бояд қайд кард, ки инсон аз замони ба дунё омадан то охири умр дар ҷустуҷӯи худ, мақсади зиндагӣ ва ҷойгоҳи хеш дар ҷомеа мебошад. Ӯ мехоҳад бидонад, ки кист, чӣ қобилиятҳо дорад, барои чӣ зиндагӣ мекунад ва дар назди оила, ҷомеа ва Ватан чӣ масъулияте ба уҳда дорад. Ҷавоб ёфтан ба чунин саволҳо ба худшиносӣ алоқаманд аст. Худшиносӣ яке аз муҳимтарин ҷанбаҳои ташаккули шахсият буда, барои рушди маънавӣ, ахлоқӣ, иҷтимоӣ ва зеҳнии инсон замина фароҳам меорад.
Ҷомеа аз инсонҳо иборат аст. Агар ҳар як шахс худро дуруст шиносад, масъулияти худро дарк кунад, ҳуқуқу вазифаҳои хешро эҳтиром намояд ва барои беҳтар намудани муҳити атроф кӯшиш кунад, ҷомеа низ ба сӯи пешрафт ҳаракат мекунад. Аз ин лиҳоз, худшиносиро метавон яке аз асосҳои муҳими бунёди ҷомеаи солим ва муваффақ номид.
Қайд сохтан лозим аст, ки худшиносӣ қабл аз ҳама маънои дарк намудани шахсияти худ, қобилиятҳо, имкониятҳо, нуқсонҳо, эҳсосот, арзишҳо ва мақсадҳои зиндагиро дорад. Шахси худшинос медонад, ки чӣ мехоҳад ва барои расидан ба мақсадҳои худ чӣ кор бояд анҷом диҳад. Ӯ ҳамчунин камбудиҳои худро эътироф карда, барои ислоҳи онҳо талош мекунад.
Худшиносӣ танҳо донистани номи худ, касб ё ҷойгоҳи иҷтимоӣ нест. Он раванди амиқи маънавӣ мебошад, ки инсон тавассути он муносибати худро ба худ, дигарон, ҷомеа ва Ватан муайян мекунад. Шахси худшинос ба арзишҳои инсонӣ, ба монанди ростқавлӣ, адолат, масъулият, меҳрубонӣ, эҳтиром ва меҳнатдӯстӣ аҳамият медиҳад.
Яке аз нишонаҳои муҳими худшиносӣ қобилияти таҳлил намудани рафтори худ мебошад. Инсон бояд тавонад ба амалҳои худ аз нигоҳи танқидӣ назар кунад: кадом кори ӯ дуруст буд, дар куҷо хато кард ва чӣ гуна метавонад хатои худро ислоҳ намояд. Чунин муносибат инсонро ба камол мерасонад.
Шахсияти солим пеш аз ҳама шахсияти дорои андешаи мустақил, эҳсоси масъулият ва муносибати дуруст ба зиндагӣ мебошад. Худшиносӣ барои ташаккули чунин шахсият нақши муҳим дорад.
Вақте инсон имкониятҳои худро мешиносад, ӯ метавонад қобилиятҳои худро дуруст истифода барад. Масалан, ҷавоне, ки шавқу истеъдоди худро дар соҳаи илм, техника, санъат ё варзиш дарк кардааст, метавонад роҳи мувофиқи рушди худро интихоб намояд. Дар натиҷа, ӯ на танҳо ба пешрафти шахсии худ, балки ба рушди ҷомеа низ саҳм мегузорад.
Худшиносӣ ҳамчунин ба ташаккули эътимод ба худ мусоидат мекунад. Эътимод ба худ маънои онро надорад, ки инсон худро аз дигарон болотар ҳисобад. Баръакс, шахси боэътимод қувват ва маҳдудиятҳои худро дуруст мефаҳмад ва барои такмили доимии худ кӯшиш менамояд.
Дар баробари ин, худшиносӣ инсонро аз таъсири манфии муҳити иҷтимоӣ то андозае муҳофизат мекунад. Шахсе, ки дорои мавқеи равшан ва арзишҳои устувор аст, ҳар андешаи дигаронро бе таҳлил қабул намекунад. Ӯ пеш аз қабули қарор оқибатҳои онро меомӯзад ва масъулияти интихоби худро ба дӯш мегирад.
Яке аз самтҳои муҳими худшиносӣ худогоҳии миллӣ мебошад. Ҳар як инсон бояд таърих, фарҳанг, забон, анъана ва арзишҳои миллии худро бишносад. Шинохти таърихи миллат ба инсон имкон медиҳад, ки роҳи тайкардаи гузаштагонро дарк намуда, ба дастовардҳои онҳо эҳтиром гузорад ва аз хатогиҳои таърихӣ сабақ омӯзад.
Забон низ яке аз унсурҳои асосии худшиносии миллӣ ба шумор меравад. Муносибати эҳтиромона ба забони модарӣ ва истифодаи дурусти он дар ҳаёти ҳаррӯза, таҳсил ва фаъолияти касбӣ барои нигоҳдории фарҳанги миллӣ аҳамияти калон дорад.
Аммо худогоҳии миллӣ набояд бо бадбинӣ нисбат ба дигар миллатҳо омехта шавад. Баръакс, инсон метавонад ба фарҳанг ва таърихи худ эҳтиром дошта, ҳамзамон фарҳанг ва арзишҳои дигар халқҳоро низ эҳтиром намояд. Худшиносии солим инсонро ба таҳаммулпазирӣ, дӯстӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ ҳидоят мекунад.
Оила аввалин муҳити иҷтимоиест, ки дар он шахсияти инсон ташаккул меёбад. Кӯдак пеш аз ҳама аз падару модар ва дигар аъзои оила муносибат бо одамон, одоби муошират, меҳнат, масъулият ва эҳтироми калонсолонро меомӯзад.
Муносибати дурусти падару модар ба фарзанд барои рушди худшиносии ӯ аҳамияти калон дорад. Агар ба кӯдак имконият дода шавад, ки фикри худро озодона баён кунад, савол диҳад, хатоҳояшро фаҳмад ва мустақилона қарорҳои мувофиқ қабул намояд, дар ӯ ҳисси масъулият ва мустақилият ташаккул меёбад.
Дар тарбияи фарзанд танҳо таълим додани донишҳо кофӣ нест. Ба ӯ бояд арзишҳои ахлоқӣ низ омӯзонида шаванд. Эҳтироми дигарон, меҳрубонӣ, ростқавлӣ, меҳнатдӯстӣ, ватандӯстӣ ва масъулиятшиносӣ бояд аз хурдсолӣ дар шуури кӯдак ҷой гиранд.
Мактаб дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва худшиносии насли ҷавон нақши муҳим дорад. Вазифаи муассисаи таълимӣ танҳо додани донишҳои фаннӣ нест. Мактаб бояд барои рушди қобилиятҳои фикрӣ, ахлоқӣ ва иҷтимоии хонандагон низ шароит фароҳам оварад.
Омӯзгор метавонад бо муносибати дуруст ба хонанда дар ташаккули шахсияти ӯ таъсири мусбат расонад. Хонанда бояд дар муҳити таълимӣ на танҳо ҷавоби саволҳоро ёд гирад, балки андеша кардан, муқоиса намудан, хулоса баровардан ва масъулияти фикри худро ба уҳда гирифтанро низ омӯзад.
Хондани китоб яке аз воситаҳои муассири рушди худшиносӣ мебошад. Осори бадеӣ, таърихӣ, илмӣ ва фалсафӣ ба инсон имконият медиҳад, ки ҷаҳонро аз дидгоҳҳои гуногун бинад. Китоб инчунин инсонро водор мекунад, ки дар бораи рафтор, мақсад ва арзишҳои худ андеша намояд.
Ҷомеаи солим ҷомеаест, ки дар он ҳуқуқу озодиҳои инсон эҳтиром мешавад, муносибатҳои байни одамон бар асоси қонун, ахлоқ ва эҳтироми ҳамдигар ба роҳ монда мешавад ва ҳар як шахс худро узви масъули ҷомеа эҳсос мекунад.
Барои чунин ҷомеа шаҳрвандони масъулиятшинос заруранд. Шахси худшинос дарк мекунад, ки танҳо талаб кардани ҳуқуқҳо кофӣ нест; ӯ бояд вазифаҳои шаҳрвандии худро низ иҷро намояд. Риояи қонун, эҳтироми дигарон, ҳифзи муҳити зист, муносибати масъулона ба таҳсилу меҳнат ва саҳм гузоштан дар рушди ҷомеа аз ҷумлаи чунин масъулиятҳо мебошад.
Агар ҳар як инсон танҳо манфиати шахсии худро ба назар гирифта, нисбат ба ҷомеа бетараф бошад, мушкилоти иҷтимоӣ зиёд мешавад. Баръакс, агар одамон манфиати умумиро низ дар мадди назар дошта бошанд, ҳамкорӣ ва эътимод дар ҷомеа бештар мегардад.
Худшиносӣ ҳамзамон, барои пешгирии бисёр рафторҳои номатлуб аҳамият дорад. Шахсе, ки арзишҳои устувор ва мақсадҳои равшан дорад, бештар кӯшиш мекунад, ки вақти худро ба корҳои муфид сарф намояд ва аз амалҳое, ки ба худ ё дигарон зарар мерасонанд, дурӣ ҷӯяд.
Таъкид намудан ба маврид аст, ки ҷавонон қишри фаъоли ҷомеа ва нерӯи муҳими рушди кишвар ба ҳисоб мераванд. Давраи ҷавонӣ замони интихоби касб, муайян намудани мақсадҳои зиндагӣ ва ташаккули ҷаҳонбинӣ мебошад. Аз ин хотир, дар ин давра худшиносӣ аҳамияти махсус пайдо мекунад.
Ҷавон бояд дар бораи қобилияту шавқу завқи худ андеша кунад, дониш омӯзад ва барои ояндаи худ нақшаи воқеӣ тартиб диҳад. Дар замони рушди босуръати технология ва дастрасии васеъ ба интернет ҷавонон бо иттилооти зиёде рӯ ба рӯ мешаванд. Аз ин рӯ, қобилияти таҳлил ва ҷудо кардани маълумоти дуруст аз маълумоти нодуруст аҳамияти бештар пайдо кардааст.
Худшиносӣ ба ҷавонон кӯмак мекунад, ки дар интихоби дӯст, касб, ҳадаф ва тарзи зиндагӣ масъулиятнок бошад. Ҷавоне, ки арзишҳо ва ҳадафҳои худро медонад, метавонад ба фишори манфии муҳит муқовимат кунад ва роҳи рушди шахсии худро интихоб намояд.
Қайд намудан лозим аст, ки муваффақият танҳо ба даст овардани сарват ё мақоми баланд нест. Муваффақияти ҳақиқӣ метавонад дар дониш, касб, муносибатҳои солим, хизмат ба ҷомеа, рушди маънавӣ ва эҳсоси қаноатмандӣ аз фаъолияти худ зоҳир гардад.
Барои расидан ба чунин муваффақият инсон бояд аввал худро бишиносад. Ӯ бояд мақсадҳои воқеӣ гузорад, қобилиятҳои худро инкишоф диҳад ва аз нокомӣ наҳаросад. Ҳар як нокомӣ метавонад таҷрибае бошад, ки инсонро ба роҳи дурусттар равона мекунад.
Шахси худшинос медонад, ки рушди инсон раванди доимист. Ҳеҷ кас наметавонад бигӯяд, ки ӯ ҳама чизро медонад ва дигар ба омӯзиш ниёз надорад. Омӯзиши пайваста, такмили малакаҳо ва кор кардан болои шахсияти худ инсонро ба сатҳи нави камолот мерасонад.
Дар умум, худшиносӣ яке аз пояҳои муҳими ташаккули шахсияти комил ва ҷомеаи солим мебошад. Инсон тавассути худшиносӣ қобилиятҳо, масъулиятҳо, арзишҳо мақсадҳои худро дарк мекунад. Ӯ меомӯзад, ки ба худ ва дигарон бо эҳтиром муносибат намояд, хатогиҳои худро эътироф кунад ва барои ислоҳи онҳо талош варзад.
Ҷомеаи солим аз шахсони солимфикр, масъулиятшинос, донишманд ва худшинос ташаккул меёбад. Агар ҳар як инсон аз тарбияи худ, рушди маънавии худ ва муносибати худ ба дигарон оғоз кунад, муҳити иҷтимоӣ низ тадриҷан беҳтар мешавад.
Аз ин лиҳоз, худшиносӣ бояд ҳамчун раванди ҳамешагии рушди инсон арзёбӣ гардад. Оила, мактаб, ҷомеа ва худи шахс дар ин раванд масъулияти муҳим доранд. Насле, ки худро мешиносад, таъриху фарҳанги худро эҳтиром мекунад, дониш меомӯзад, меҳнат мекунад ва масъулияти шаҳрвандии худро дарк менамояд, метавонад барои бунёди ҷомеаи обод, солим ва муваффақ саҳми арзанда гузорад.
Худшиносӣ аз шинохти «ман»-и инсон оғоз шуда, бо дарки масъулияти ӯ дар назди ҷомеа ва Ватан маънои боз ҳам васеътар пайдо менамояд. Ба ҳамин хотир, тарбияи шахси худшинос яке аз роҳҳои муҳими бунёди ҷомеаи пешрафта ва ояндаи устувор мебошад.
Анвар Саидов
муовини декани факултети электромеханикаи Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон