Тарбияи инсон яке аз масъалаҳои муҳимтарини ҷомеа ба ҳисоб меравад. Ҳар як ҷомеа ба шахсоне ниёз дорад, ки дорои ҷаҳонбинии васеъ, ахлоқи ҳамида, ҳисси масъулиятшиносӣ ва муҳаббат ба Ватан бошанд. Дар ин раванд тарбияи ватандӯстӣ мавқеи махсус дорад. Ватандӯстӣ танҳо дӯст доштани сарзамине, ки инсон дар он таваллуд шудааст нест, балки эҳтиром ба таърих, фарҳанг, забон, арзишҳои миллӣ ва омодагӣ барои саҳм гузоштан дар пешрафти ҷомеа мебошад.
Шахсияти комил дар натиҷаи таъсири омилҳои гуногуни иҷтимоӣ, оилавӣ, таълимӣ ва фарҳангӣ ташаккул меёбад. Дар байни онҳо тарбияи ватандӯстӣ ҳамчун яке аз самтҳои асосии тарбияи маънавию ахлоқии инсон ба шумор меравад. Агар дар дили кӯдак аз хурдӣ меҳру муҳаббат ба Ватан, эҳтиром ба падару модар, калонсолон, рамзҳои давлатӣ ва арзишҳои миллӣ ҷой гирифта бошад, ӯ дар оянда ҳамчун шаҳрванди масъулиятшинос ва худшинос ба камол мерасад.
Қайд бояд кард, ки ватандӯстӣ эҳсоси муҳаббат, садоқат ва масъулият дар назди Ватан мебошад. Ин мафҳум бо худшиносии миллӣ, эҳтироми таъриху фарҳанг ва ҳисси масъулияти шаҳрвандӣ робитаи зич дорад. Шахси ватандӯст пеш аз ҳама арзишҳои ҷомеаро эҳтиром намуда, барои ободии маҳалли зист, шаҳр, ноҳия ва кишвари худ саҳм гузоштанро вазифаи шаҳрвандии худ медонад.
Ватандӯстӣ бояд на танҳо дар сухан, балки дар амал низ зоҳир гардад. Риояи қонун, муносибати эҳтиёткорона ба табиат, ҳифзи муҳити зист, эҳтироми забони давлатӣ, омӯзиши таърихи кишвар, муносибати нек ба дигарон ва фаъолияти созанда аз ҷумлаи амалҳое мебошанд, ки ҳисси ватандӯстиро инъикос мекунад.
Муҳаббат ба Ватан аз муҳаббат ба оила ва маҳалли зист оғоз меёбад. Кӯдак аввал падару модар, хона, кӯча, деҳа ё маҳаллаи худро мешиносад ва дӯст медорад. Бо гузашти вақт ин муҳаббат васеъ шуда, ба эҳтироми сарзамини аҷдодӣ, халқ, фарҳанг ва давлат табдил меёбад. Аз ин лиҳоз, тарбияи ватандӯстӣ бояд аз синни хурдсолӣ оғоз гардад.
Таъкид намудан лозим аст, ки оила нахустин муҳити тарбиявии инсон мебошад. Кӯдак пеш аз ҳама аз падару модар муносибат ба Ватан, мардум ва арзишҳои миллиро меомӯзад. Агар дар оила ба таърихи ниёгон, забон, фарҳанг ва анъанаҳои миллӣ эҳтиром гузошта шавад, ин арзишҳо дар зеҳни фарзанд низ устувор мегарданд.
Падару модар метавонанд тавассути суҳбатҳои одӣ, нақл дар бораи гузаштагони худ, шинос намудани фарзандон бо ҷойҳои таърихӣ ва иштирок дар чорабиниҳои фарҳангӣ ҳисси ватандӯстиро дар онҳо инкишоф диҳанд. Муҳим аст, ки кӯдак танҳо суханҳои умумиро нашунавад, балки намунаи амалии муносибати масъулиятнокро дар рафтори калонсолон бинад.
Тарбияи фарзанд бо меҳнати ҳалол, масъулиятшиносӣ ва эҳтироми дигарон низ яке аз шаклҳои тарбияи ватандӯстӣ мебошад. Зеро шахсе, ки дар оила ба меҳнат, интизом ва масъулият одат мекунад, дар ҷомеа низ шаҳрвандии фаъол нишон дода метавонад.
Бояд гуфт, ки мактаб дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва шахсияти хонанда нақши муҳим дорад. Дар раванди таълим хонанда на танҳо дониш мегирад, балки муносибат бо ҷомеа, таърих, фарҳанг ва арзишҳои инсониро низ меомӯзад.
Дарсҳои таърих, забон ва адабиёт, ҷомеашиносӣ, ҳуқуқ ва дигар фанҳо имконият медиҳанд, ки хонандагон бо таърихи миллат, дастовардҳои гузаштагон ва арзишҳои фарҳангии худ бештар шинос гарданд. Омӯзиши осори адибони классик ва муосир низ барои ташаккули ҷаҳонбинии миллӣ ва маънавии ҷавонон аҳамияти калон дорад.
Омӯзгор дар ин раванд бояд пеш аз ҳама худ намунаи масъулиятшиносӣ, одоб ва муносибати эҳтиромона ба дигарон бошад. Зеро хонанда на танҳо сухани омӯзгорро мешунавад, балки рафтору муносибати ӯро низ мушоҳида мекунад.
Гузаронидани маҳфилҳои таърихию фарҳангӣ, вохӯриҳо бо шахсони соҳибтаҷриба, озмунҳои иншо ва шеър, боздид аз осорхонаҳо ва ҷойҳои таърихӣ, чорабиниҳои варзишӣ ва корҳои ҷамъиятӣ метавонанд барои тақвияти ҳисси ватандӯстии ҷавонон мусоидат кунанд.
Гуфтан мумкин аст, ки тарбияи ватандӯстӣ бо худшиносии миллӣ робитаи ногусастанӣ дорад. Худшиносии миллӣ маънои онро дорад, ки инсон таърих, забон, фарҳанг ва арзишҳои миллии худро мешиносад ва ба онҳо эҳтиром мегузорад. Шахсе, ки гузашта ва фарҳанги худро хуб медонад, метавонад ҷойгоҳи худро дар ҷомеа дурусттар дарк намояд.
Забон яке аз муҳимтарин унсурҳои ҳувияти миллӣ мебошад. Аз ин ҷиҳат, эҳтиром ва истифодаи дурусти забони давлатӣ бояд қисми муҳими тарбияи ҷавонон бошад. Ҳамзамон, эҳтиром ба забон ва фарҳанги дигар халқҳо низ аз фарҳанги баланди инсонӣ шаҳодат медиҳад.
Омӯзиши таърих низ аҳамияти калон дорад. Таърих ба инсон имкон медиҳад, ки аз таҷрибаи гузашта сабақ гирад, арзиши сулҳу суботро дарк намояд ва барои ояндаи ҷомеа масъулият эҳсос намояд.
Ватандӯсти ҳақиқӣ бе масъулияти шаҳрвандӣ тасаввурнопазир аст. Шаҳрванди масъулиятшинос медонад, ки пешрафти Ватан на танҳо аз фаъолияти роҳбарон, балки аз меҳнати ҳар як узви ҷомеа вобаста мебошад.
Хонанда метавонад ватандӯстии худро тавассути хуб хондан, риояи интизом, эҳтироми омӯзгорону падару модар, нигоҳ доштани тозагӣ ва муносибати ғамхорона ба муҳити зист нишон диҳад. Ҷавонон бо гирифтани дониш ва касби хуб низ барои ояндаи кишвар саҳм мегузоранд.
Имрӯз дар шароити рушди босуръати технология ва густариши фазои иттилоотӣ ҷавонон бо иттилооти гуногун рӯ ба рӯ мешаванд. Аз ин рӯ, дар баробари тарбияи ватандӯстӣ, рушди тафаккури интиқодӣ ва қобилияти дуруст арзёбӣ кардани маълумот низ муҳим мебошад. Ҷавон бояд тавонад иттилооти дурусту боэътимодро аз маълумоти нодуруст ҷудо кунад ва дар муносибат бо дигарон фарҳанги муоширатро риоя намояд.
Қайд бояд сохт, ки ҷавонон неруи бузурги ҷомеа мебошанд. Ояндаи ҳар давлат аз сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ, ахлоқ ва фаъолияти насли ҷавон вобастагии зиёд дорад. Аз ин хотир, тарбияи ватандӯстӣ бояд ҷавононро ба донишомӯзӣ, меҳнат, эҷодкорӣ ва фаъолияти созанда ҳидоят намояд.
Ватандӯстӣ набояд танҳо бо суханҳои баланд маҳдуд шавад. Он бояд дар натиҷаи фаъолияти ҳаррӯзаи инсон ба назар расад. Донишҷӯе, ки бо масъулият таҳсил мекунад, табибе, ки ба саломатии мардум ғамхорӣ мекунад, омӯзгоре, ки насли навро тарбия менамояд, муҳандисе, ки барои рушди истеҳсолот кӯшиш мекунад ва коргаре, ки вазифаи худро софдилона иҷро менамояд — ҳар яке ба пешрафти Ватан саҳм мегузорад.
Ҷавонон бояд дарк намоянд, ки ободии кишвар аз кӯшиши ҳар як шаҳрванд вобаста аст. Ҳатто корҳои хурд, ба монанди тоза нигоҳ доштани кӯча, ҳифзи табиат, кӯмак ба шахси ниёзманд ва эҳтироми қонун, метавонад дар маҷмуъ ба беҳтар шудани муҳити иҷтимоӣ мусоидат намояд.
Ҳамин тавр, тарбияи ватандӯстӣ яке аз омилҳои муҳими ташаккули шахсияти комил ба шумор меравад. Он дар инсон ҳисси муҳаббат ба Ватан, худшиносӣ, масъулиятшиносӣ, эҳтиром ба таъриху фарҳанг ва омодагӣ ба фаъолияти созандаро ташаккул медиҳад.
Дар ин раванд оила, мактаб, ҷомеа ва худи шахс нақши муҳим доранд. Агар оила муҳити солими тарбиявӣ фароҳам оварад, мактаб дониш ва арзишҳои маънавиро инкишоф диҳад ва ҷомеа барои фаъолияти созандаи ҷавонон шароити мусоид муҳайё созад, насли дорои ҷаҳонбинии васеъ ва масъулияти шаҳрвандӣ ба камол мерасад.
Ватандӯстӣ пеш аз ҳама аз амалҳои ҳаррӯзаи инсон оғоз меёбад. Дӯст доштани Ватан маънои онро дорад, ки инсон барои ободии он, пешрафти ҷомеа ва зиндагии шоистаи мардум саҳми худро гузорад. Аз ин лиҳоз, тарбияи ватандӯстӣ бояд ҳамчун қисми ҷудонашавандаи тарбияи маънавию ахлоқии насли наврас пайваста идома ёбад.
Танҳо шахсе, ки Ватан, забон, таърих ва фарҳанги худро эҳтиром мекунад ва ҳамзамон ба арзишҳои умумибашарӣ арҷ мегузорад, метавонад ҳамчун шахсияти комил ва шаҳрванди масъулиятшинос ташаккул ёбад. Бинобар ин, тарбияи ватандӯстӣ на танҳо вазифаи оила ё мактаб, балки масъулияти умумии ҷомеа мебошад.
Холова Фахриниссо
муовини декани факултети электромеханикаи Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон