Имрӯз дар шароити тағйирёбии босуръати ҳаёти иҷтимоӣ, рушди технологияҳои иттилоотӣ ва густариши муносибатҳои ҷаҳонӣ масъалаи худшиносии миллӣ, эҳсоси ватандӯстӣ ва садоқат ба Ватан аҳамияти махсус пайдо намудааст. Зеро пойдории ҳар як давлат на танҳо ба рушди иқтисодию иҷтимоӣ, балки ба сатҳи маърифати шаҳрвандон, ҳисси масъулиятшиносӣ, ваҳдату ягонагӣ ва муносибати онҳо ба арзишҳои миллӣ вобаста мебошад. Миллате, ки таъриху фарҳанг, забон, анъана ва арзишҳои маънавии худро мешиносад ва онҳоро эҳтиром мекунад, метавонад ҳувияти миллии худро ҳифз намуда, дар раванди рушди ҷомеаи муосир мавқеи устувори худро нигоҳ дорад.
Худшиносии миллӣ яке аз мафҳумҳои муҳими ҳаёти маънавии ҷомеа буда, пеш аз ҳама шинохти таърих, фарҳанг, забон, расму ойин ва арзишҳои миллиро дар бар мегирад. Инсон тавассути худшиносии миллӣ ҷойгоҳ ва масъулияти худро дар назди миллат, ҷомеа ва давлат дарк мекунад. Худшиносии воқеӣ танҳо донистани номи шахсиятҳои таърихӣ ё санаҳои муҳими таърихӣ нест, балки фаҳмидани сабақҳои гузашта, қадр намудани мероси маънавӣ ва талош барои саҳм гузоштан дар пешрафти ҷомеа мебошад. Шахсе, ки таърихи миллат ва арзишҳои фарҳангии худро медонад, метавонад ба гузашта бо эҳтиром назар намуда, барои ояндаи Ватан масъулияти бештар эҳсос намояд.
Миллати тоҷик дар таърихи тамаддуни башарӣ дорои мероси бойи фарҳангӣ ва маънавӣ мебошад. Осори илмӣ, адабӣ ва фарҳангии гузаштагон, забони тоҷикӣ, анъанаҳои миллӣ ва ёдгориҳои таърихӣ қисми муҳими ҳувияти миллии моро ташкил медиҳанд. Аз ин рӯ, омӯзиш ва ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ бояд яке аз самтҳои муҳими тарбияи насли наврас бошад. Ҷавонон бояд бидонанд, ки фарҳанг ва таърихи миллӣ танҳо мероси гузашта нест, балки сарчашмаи худшиносӣ ва омили муҳими ташаккули ҷаҳонбинии онҳо мебошад.
Дар баробари худшиносии миллӣ эҳсоси ватандӯстӣ низ дар ҳаёти ҳар як шаҳрванд ҷойгоҳи муҳим дорад. Ватандӯстӣ эҳсоси муҳаббат ба Ватан, эҳтиром ба мардум, таърих ва фарҳанги миллӣ ва омодагӣ барои саҳм гузоштан дар ободии кишвар мебошад. Ватандӯстии ҳақиқӣ танҳо бо сухан ва шиор ифода намеёбад. Он пеш аз ҳама дар амалҳои инсон — дар донишомӯзӣ, меҳнати ҳалол, риояи қонун, муносибати нек ба ҷомеа, ҳифзи муҳити зист, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва иштироки фаъол дар корҳои созанда зоҳир мегардад.
Ҳар як шаҳрванд, новобаста аз касбу вазифа, метавонад дар рушди Ватан саҳми худро гузорад. Омӯзгор бо тарбияи насли нав, табиб бо хизмати содиқона ба мардум, муҳандис бо фаъолияти касбӣ, олим бо таҳқиқоти илмӣ, коргар бо меҳнати созанда ва донишҷӯ бо таҳсили хубу азхуд намудани касб ба пешрафти ҷомеа мусоидат мекунад. Аз ин нуқтаи назар, ватандӯстӣ мафҳуми васеъ буда, тамоми фаъолияти созандаи инсонро дар бар мегирад.
Таърихи инсоният нишон медиҳад, ки эҳсоси дилбастагӣ ба сарзамин ва ҷомеаи худ аз замонҳои қадим вуҷуд доштааст. Дар давраҳои гуногуни таърихӣ инсонҳо барои ҳифзи маҳалли зист, сарзамин, фарҳанг ва арзишҳои худ талош намудаанд. Бо ташаккули давлатҳо ва миллатҳо ин эҳсос тадриҷан ба шуури шаҳрвандӣ ва масъулияти инсон дар назди ҷомеа пайваст гардид. Дар ҷомеаи муосир ватандӯстӣ на танҳо ҳифзи марзу буми кишвар, балки иштироки фаъол дар рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва маънавии он мебошад.
Барои Тоҷикистон масъалаи худшиносии миллӣ ва ватандӯстӣ аҳамияти махсус дорад. Кишвари мо баъди ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар роҳи ташаккули давлатдории миллӣ ва таҳкими пояҳои ҷомеаи навини худ қадамҳои муҳим гузошт. Аммо солҳои аввали истиқлолият барои кишвар давраи мураккаб ва пуртазод буданд. Низоъҳои дохилӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ ба ҳаёти мардум таъсири вазнин расонида, ба иқтисод, иҷтимоиёт ва сохтори ҷомеа зарари ҷиддӣ ворид намуданд. Ин таҷрибаи талхи таърихӣ барои наслҳои имрӯза бояд ҳамчун сабақи муҳиме хизмат намояд, ки сулҳу субот, ваҳдат ва ҳамдигарфаҳмӣ арзишҳои ниҳоят муҳим мебошанд.
Пойдор гардидани сулҳ ва ваҳдати миллӣ барои Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки ҷомеа ба роҳи созандагӣ ва рушди устувор қадам гузорад. Ваҳдати миллӣ ҳамчун омили муттаҳидкунандаи ҷомеа барои таҳкими суботи сиёсӣ, рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ва фароҳам овардани шароити мусоид барои зиндагии мардум аҳамияти калон дорад. Аз ин рӯ, ҳифзи сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ вазифаи муштараки тамоми шаҳрвандон мебошад. Насли ҷавон бояд моҳияти ин арзишҳоро дарк намуда, ба онҳо ҳамчун дастоварди муҳими ҷомеа муносибати масъулиятнок дошта бошад.
Дар ин раванд нақши ҷавонон махсусан муҳим аст. Ҷавонон қисми фаъоли ҷомеа буда, неруи асосии меҳнатӣ, илмӣ ва эҷодии ояндаи давлатро ташкил медиҳанд. Аз сатҳи дониш, маърифат, ҷаҳонбинӣ ва мавқеи шаҳрвандии ҷавонон то андозае рушди минбаъдаи ҷомеа вобаста мебошад. Аз ин рӯ, фароҳам овардани шароити мусоид барои таҳсил, касбомӯзӣ, рушди истеъдод ва иштироки ҷавонон дар ҳаёти ҷамъиятӣ аз масъалаҳои муҳими ҷомеа ба ҳисоб меравад.
Ҷавонон бояд дарк намоянд, ки таҳсил ва касбомӯзӣ яке аз роҳҳои асосии таъмини ояндаи устувори шахсӣ ва ҷамъиятӣ мебошад. Дониш инсонро ба мустақилият, масъулиятшиносӣ ва интихоби дурусти роҳи зиндагӣ омода месозад. Ҷавоне, ки соҳиби дониш ва касб аст, имконияти бештар дорад, ки дар ҳаёти иқтисодӣ ва иҷтимоии кишвар фаъолона иштирок намуда, ба ҷомеа манфиат расонад. Аз ин рӯ, дур мондан аз таҳсил, бекорӣ ва бе ҳадаф гузаронидани вақти холӣ метавонад ба рушди шахс таъсири манфӣ расонад.
Дар шароити имрӯза таъсири технологияҳои иттилоотӣ ва шабакаҳои иҷтимоӣ ба ҷаҳонбинии ҷавонон хеле зиёд шудааст. Интернет барои гирифтани дониш, омӯзиши забонҳо, шиносоӣ бо дастовардҳои илмӣ ва фарҳангӣ ва муошират имкониятҳои васеъ фароҳам меорад. Дар баробари ин, истифодаи нодуруст ва бе назорат аз муҳити иттилоотӣ метавонад инсонро бо маълумоти нодуруст, маводи тафриқаангез ва ғояҳои зараровар рӯ ба рӯ созад. Аз ин рӯ, ҷавонон бояд малакаи дуруст интихоб ва таҳлил намудани иттилоотро омӯзанд.
Саводи иттилоотӣ ва тафаккури интиқодӣ дар замони муосир аҳамияти махсус доранд. Ҳар як маълумоте, ки дар шабакаҳои иҷтимоӣ паҳн мешавад, ҳатман ҳақиқат буда наметавонад. Ҷавонон бояд пеш аз қабул ва паҳн намудани иттилоот манбаъ, мақсад ва саҳеҳии онро муайян кунанд. Маҳз дониш ва қобилияти таҳлили иттилоот метавонад онҳоро аз таъсири маълумоти бардурӯғ ва андешаҳои ифротӣ эмин нигоҳ дорад.
Яке аз масъалаҳое, ки дар ин самт таваҷҷуҳи ҷиддиро талаб мекунад, пешгирии ҷалби ҷавонон ба гурӯҳҳои ифротӣ ва дигар шаклҳои фаъолияти зӯроварона мебошад. Камбуди дониш, ҷаҳонбинии маҳдуд, бетаҷрибагӣ, дур мондан аз таҳсил ва мушкилоти иҷтимоӣ дар баъзе ҳолатҳо метавонанд шахсро ба таъсири ғояҳои носолим осебпазир гардонанд. Гурӯҳҳои ифротӣ метавонанд аз чунин ҳолатҳо истифода намуда, тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ ва дигар воситаҳои иттилоотӣ ҷавононро ба андешаҳои хатарнок ҷалб намоянд.
Бинобар ин, баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқӣ, динӣ ва дунявӣ, омӯзиши таъриху фарҳанг ва ташаккули тафаккури мустақил яке аз роҳҳои муҳими пешгирии чунин таъсирҳо мебошад. Ҷавоне, ки дониш ва ҷаҳонбинии васеъ дорад, метавонад байни андешаи солим ва ғояи ифротӣ фарқ гузорад. Ӯ метавонад ба ваъдаҳои беасос ва даъватҳое, ки ҳаёти инсон ё суботи ҷомеаро зери хатар мегузоранд, муносибати оқилона ва масъулиятнок дошта бошад.
Дар тарбияи ҷавонон нақши оила хеле муҳим мебошад. Оила аввалин муҳити иҷтимоиест, ки дар он шахсияти инсон ташаккул меёбад. Муносибати дурусти падару модар, таваҷҷуҳ ба таҳсилу тарбия, суҳбатҳои самимӣ ва намунаи шахсии калонсолон метавонанд ба ташаккули ҷаҳонбинии фарзанд таъсири мусбат расонанд. Падару модарон бояд на танҳо ба натиҷаи таҳсили фарзандон, балки ба муҳити дӯстӣ, шавқу ҳавас, муносибат ва истифодаи вақти холии онҳо низ таваҷҷуҳ намоянд.
Муассисаҳои таълимӣ низ дар ташаккули шахсияти ҷавон нақши муҳим доранд. Вазифаи мактаб ва муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ танҳо додани донишҳои касбӣ нест. Онҳо бояд барои ташаккули шахсияти дорои маърифати баланд, масъулияти шаҳрвандӣ, фарҳанги муошират ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ низ мусоидат намоянд. Ташкили маҳфилҳои илмӣ, чорабиниҳои фарҳангӣ, вохӯриҳои маърифатӣ, омӯзиши таърих ва адабиёти миллӣ метавонад дар ин самт натиҷаи мусбат диҳад.
Дар баробари оила ва муассисаҳои таълимӣ воситаҳои ахбори омма низ дар ташаккули афкори ҷавонон нақши назаррас доранд. Телевизион, радио, матбуот ва захираҳои интернетӣ метавонанд барои баланд бардоштани маърифати шаҳрвандӣ, тарғиби китобхонӣ, илм, фарҳанг, меҳнат ва тарзи ҳаёти солим саҳми муҳим гузоранд. Дар ин раванд истифодаи имкониятҳои технологияҳои муосир барои паҳн намудани муҳтавои маърифатӣ ва фарҳангӣ аҳамияти калон дорад.
Забон ва фарҳанги миллӣ низ дар ташаккули худшиносии ҷавонон ҷойгоҳи махсус доранд. Забон яке аз муҳимтарин унсурҳои ҳувияти миллӣ буда, тавассути он таърих, адабиёт, фарҳанг ва андешаи мардум аз як насл ба насли дигар интиқол меёбад. Эҳтиром ба забони давлатӣ, омӯзиши осори адибон ва олимони тоҷик, шиносоӣ бо ёдгориҳои таърихӣ ва ҳифзи анъанаҳои миллӣ метавонанд барои таҳкими ҳисси худшиносӣ мусоидат намоянд.
Дар айни замон, худшиносии миллӣ набояд ба муносибати манфӣ нисбат ба дигар миллатҳо ва фарҳангҳо оварда расонад. Баръакс, шахси дорои худшиносии комил бояд арзишҳои миллии худро эҳтиром карда, ба фарҳанг ва ҳуқуқи дигарон низ муносибати эҳтиромона дошта бошад. Таҳаммулпазирӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва эҳтироми гуногунандешӣ аз унсурҳои муҳими ҷомеаи мутамаддин мебошанд.
Ҳамчунин, тарбияи ватандӯстӣ бояд аз синни хурдсолӣ оғоз гардида, дар тамоми марҳилаҳои ҳаёти инсон идома ёбад. Дар кӯдакон тавассути муносибати эҳтиромона ба оила, мактаб, маҳалли зист, забон ва фарҳанг ҳисси масъулият ва муҳаббат ба Ватан ташаккул меёбад. Бо калон шудан ин эҳсос бояд ба масъулияти шаҳрвандӣ, меҳнатдӯстӣ, донишомӯзӣ ва иштироки фаъол дар ҳаёти ҷомеа табдил ёбад.
Муҳим аст, ки ҷавонон мафҳуми ватандӯстиро ҳамчун масъулияти воқеӣ дарк кунанд. Муҳаббат ба Ватан дар муносибат ба меҳнат, дониш, қонун, ҷомеа ва ояндаи кишвар зоҳир мешавад. Ҷавоне, ки барои соҳиб шудан ба касб талош мекунад, дониш меомӯзад, ба падару модар эҳтиром мегузорад, ҳуқуқи дигаронро риоя мекунад ва барои ободии маҳалли худ саҳм мегузорад, дар асл арзиши ватандӯстиро амалӣ менамояд.
Дар замони ҷаҳонишавӣ масъалаи ҳифзи ҳувияти миллӣ боз ҳам муҳимтар мегардад. Ҷаҳонишавӣ барои мубодилаи дониш, фарҳанг ва таҷриба имкониятҳои зиёд фароҳам меорад, аммо ҳамзамон метавонад ба тағйирёбии баъзе арзишҳои фарҳангӣ таъсир расонад. Аз ин рӯ, ҷавонон бояд дар баробари истифода аз дастовардҳои илму техника ва фарҳанги ҷаҳонӣ, решаҳои таърихию фарҳангии худро низ хуб бишиносанд. Ин имкон медиҳад, ки онҳо ҳамчун шаҳрвандони дорои ҷаҳонбинии васеъ ва ҳувияти устувори миллӣ ба камол расанд.
Нақши ҷомеа дар ин раванд низ хеле муҳим аст. Барои тарбияи насли солим бояд муҳити мусоиди иҷтимоӣ фароҳам оварда шавад, ки дар он ҷавонон имконияти таҳсил, меҳнат, истироҳати солим, фаъолияти фарҳангӣ ва варзишӣ дошта бошанд. Ҷалби ҷавонон ба корҳои ҷамъиятӣ, фаъолияти илмӣ, ихтироъкорӣ, соҳибкорӣ ва дигар корҳои созанда метавонад неруи онҳоро ба самти мусбат равона созад.
Ҳар як ҷомеа ба насли ҷавон ҳамчун неруи ояндасоз ниёз дорад. Ҷавонон метавонанд бо дониш, меҳнат, ташаббус ва эҷодкории худ дар пешрафти давлат саҳми назаррас гузоранд. Аз ин рӯ, муносибат ба ҷавонон бояд на танҳо ҳамчун объекти тарбия, балки ҳамчун иштирокчиёни фаъоли ҳаёти ҷомеа сурат гирад. Ба андеша ва ташаббусҳои созандаи онҳо таваҷҷуҳ намудан ва барои амалӣ намудани қобилиятҳои онҳо шароит фароҳам овардан аҳамияти калон дорад.
Дар маҷмуъ, худшиносии миллӣ, ватандӯстӣ, садоқат ба Ватан, масъулияти шаҳрвандӣ ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ бо ҳамдигар робитаи зич доранд. Худшиносӣ ба инсон имкон медиҳад, ки худро ҳамчун узви миллат ва ҷомеа дарк кунад; ватандӯстӣ ӯро ба фаъолияти созанда водор месозад; масъулияти шаҳрвандӣ бошад, ӯро барои оқибатҳои рафтору қарорҳои худ дар назди ҷомеа ҷавобгар мегардонад. Маҳз пайвастани ин арзишҳо метавонад барои ташаккули ҷомеаи солим ва муттаҳид заминаи мусоид фароҳам оварад.
Аз ин рӯ, тарғиб ва таҳкими худшиносии миллӣ ва эҳсоси ватандӯстӣ, махсусан дар байни ҷавонону наврасон, бояд ҳамчун раванди пайваста ва ҳадафманд ба роҳ монда шавад. Дар ин самт ҳамкории оила, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеа, воситаҳои ахбори омма ва дигар ниҳодҳои иҷтимоӣ зарур мебошад. Ҷавонон бояд ба омӯзиши таърих, забон ва фарҳанги миллӣ ҷалб гардида, ҳамзамон донишҳои муосир, касбу ихтисос ва малакаҳои зарурии зиндагиро аз худ намоянд.
Ватан пеш аз ҳама макони зиндагӣ, таърих, хотираи умумӣ, фарҳанг ва сарнавишти муштараки мардум аст. Муҳаббат ба он бояд бо амалҳои созанда, эҳтиром ба инсон, ҳифзи сулҳу субот ва кӯшиш барои беҳтар намудани зиндагии ҷомеа ифода ёбад. Ҳар як шаҳрванд дар ободии кишвар саҳме гузошта метавонад ва ин саҳм метавонад аз як кори хурди созанда то фаъолияти касбӣ, илмӣ ва ҷамъиятӣ бошад.
Дар ниҳоят, метавон гуфт, ки худшиносии миллӣ ва ватандӯстӣ барои таҳкими ваҳдати ҷомеа, нигоҳдории арзишҳои миллӣ ва рушди устувори давлат аҳамияти муҳим доранд. Насли ҷавоне, ки таърихи худро медонад, фарҳанги миллиро эҳтиром мекунад, соҳиби дониш ва касб аст, ҳуқуқу вазифаҳои шаҳрвандии худро дарк менамояд ва ба ояндаи кишвар бо масъулият муносибат мекунад, метавонад дар пешрафти ҷомеа нақши созанда дошта бошад. Аз ин рӯ, тарбияи чунин насл яке аз вазифаҳои муҳимми ҷомеаи имрӯза буда, сармоягузорӣ ба дониш, маърифат, фарҳанг ва худшиносии ҷавонон дар асл сармоягузорӣ ба ояндаи ҷомеа ва давлат мебошад.
Бобоҷонов Савриддин Нурович
муаллими калони кафедраи коркарди конҳои канданиҳои фоиданоки Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон