Санаи 9-уми сентябри соли 1991 Ҷумҳурии Тоҷикистон истиқлолияти давлатии худро эълон намуд. Ин рӯйдод оғози марҳилаи нави таърихи давлатдории навини тоҷикон гардид. Бо қабули санадҳои дахлдори давлатӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол роҳи мустақили рушди сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва ҳуқуқии худро пеш гирифт. Ба даст овардани истиқлолият имконият фароҳам овард, ки низоми давлатдорӣ, низоми ҳуқуқӣ ва заминаҳои қонунгузории миллӣ ташаккул ёфта, мутобиқ ба талаботи ҷомеаи нав рушд намояд.
Дар муддати 35-соли Истиқлолияти давлатӣ дар ҳаёти сиёсиву ҳуқуқии кишвар тағйироти муҳим ба амал омаданд. Ташаккули низоми нави давлатдорӣ, қабули Конститутсия, рушди қонунгузории миллӣ, таҳкими мақомоти давлатӣ, рушди ниҳодҳои ҳуқуқӣ ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ аз ҷумлаи самтҳои муҳими ин давра мебошанд.
Истиқлолияти давлатӣ ба Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият дод, ки низоми мустақили давлатдорӣ ва сиёсати ҳуқуқии худро мутобиқ ба меъёрҳои муосир ташаккул диҳад. Дар чунин шароит зарурати ба вуҷуд овардани заминаи мукаммали ҳуқуқӣ барои фаъолияти давлат ва ҷомеа ба миён омад. Яке аз вазифаҳои муҳими давраи аввали истиқлолият муайян намудани асосҳои конститутсионии давлат, низоми мақомоти давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд ва принсипҳои асосии муносибатҳои ҷамъиятӣ буд.
Дар ин раванд Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таърихи давлатдории навини кишвар мавқеи муҳим дорад. Маҳз дар давраи минбаъдаи рушди давлатдорӣ зарурати ташаккули заминаи нави конститутсионӣ ва ҳуқуқӣ бештар эҳсос гардид.
Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон 16-уми ноябри соли 1992 дар қасри Арбоби шаҳри Хуҷанд баргузор гардид ва яке аз марҳилаҳои муҳими таърихи давлатдории Тоҷикистон ба ҳисоб меравад.
Аҳамияти ин давраро метавон пеш аз ҳама дар он арзёбӣ намуд, ки масъалаҳои марбут ба таҳкими сохтори давлатӣ, таъмини фаъолияти мақомоти давлатӣ ва эҷоди заминаҳои минбаъдаи ҳуқуқии давлатдорӣ дар маркази таваҷҷуҳ қарор гирифтанд.
Дар идомаи ин раванд масъалаи таҳияи Конститутсияи нави Ҷумҳурии Тоҷикистон ба миён гузошта шуд. Ташаккули асосҳои конститутсионӣ барои муайян намудани муносибатҳои байни давлат ва шаҳрванд, сохтори мақомоти давлатӣ ва кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон аҳамияти калидӣ дошт.
6-уми ноябри соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардид. Қабули Конститутсия яке аз муҳимтарин рӯйдодҳои давраи Истиқлолият буда, заминаи ҳуқуқии давлатдории муосири Тоҷиконро муайян намуд.
Мувофиқи Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона буда, шакли идоракунии президентӣ дорад.
Принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ низ дар Конститутсия мустаҳкам карда шудааст. Ин меъёр барои ташаккули низоми мақомоти давлатӣ ва муайян намудани салоҳияти онҳо аҳамияти муҳим дорад.
Конститутсия ҳамчунин ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро арзиши муҳими ҳуқуқӣ эътироф намуда, онҳоро таҳти ҳимояи давлат қарор медиҳад. Ҳуқуқу озодиҳои инсон бевосита амалкунанда буда, мазмун ва самти фаъолияти мақомоти давлатӣ ва қонунгузориро муайян менамоянд.
Конститутсия дар давраи Истиқлолият як маротиба қабул гардида, бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ солҳои 1999, 2003 ва 2016 ба он тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд.
Ин тағйиру иловаҳо бо мақсади такмили низоми ҳуқуқӣ, мутобиқ намудани меъёрҳои конститутсионӣ ба марҳилаҳои нави рушди ҷомеа ва такмили фаъолияти мақомоти давлатӣ амалӣ гардиданд.
Таҷрибаи рушди конститутсионии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки Конститутсия ҳамчун санади асосии ҳуқуқӣ дар танзими муносибатҳои муҳими ҷамъиятӣ ва муайян намудани самтҳои рушди давлат нақши асосӣ дорад.
Пас аз ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ яке аз вазифаҳои асосӣ ташаккули қонунгузории миллӣ буд. Дар ин давра вобаста ба талаботи ҷомеа ва рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ соҳаҳои гуногуни қонунгузорӣ ташаккул ва такмил ёфтанд.
Қонунҳои соҳаҳои меҳнат, маориф, оила, ҳифзи иҷтимоӣ, соҳибкорӣ, замин, андоз, муносибатҳои молиявӣ, мубориза бо коррупсия, ҳуқуқи инсон ва дигар соҳаҳо заминаи ҳуқуқии муносибатҳои ҷамъиятиро муайян менамоянд.
Рушди қонунгузорӣ танҳо қабули қонунҳои навро дар бар намегирад. Такмил додани қонунҳои амалкунанда, бартараф намудани ихтилофоти меъёрӣ, таъмини мувофиқати санадҳои зерқонунӣ ба қонунҳо ва баланд бардоштани самаранокии татбиқи онҳо низ қисми муҳими сиёсати ҳуқуқӣ мебошад.
Қабули қонун худ ба худ барои таъмини тартиботи ҳуқуқӣ кофӣ нест. Самаранокии қонунгузорӣ пеш аз ҳама аз татбиқи дуруст ва якхелаи меъёрҳои ҳуқуқӣ вобаста мебошад.
Барои ин фаъолияти мақомоти давлатӣ, шахсони мансабдор, ташкилоту муассисаҳо ва шаҳрвандон бояд дар доираи талаботи қонун ба роҳ монда шавад. Риояи қонун бояд на танҳо ҳамчун талаботи расмӣ, балки ҳамчун қисми фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа дарк карда шавад. Ҳар як қарор ё амали мақомоти давлатӣ бояд ба талаботи Конститутсия ва қонунҳо мутобиқат дошта бошад.
Яке аз принсипҳои асосии давлати ҳуқуқбунёд волоияти қонун мебошад. Мутобиқи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон Конститутсия дорои қувваи олии ҳуқуқӣ буда, меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд.
Таъмини волоияти қонун танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ нест. Он масъулияти умумии давлат, ҷомеа ва ҳар як шаҳрванд мебошад.
Дар ҷомеаи муосир донистани ҳуқуқу уҳдадориҳо аҳамияти махсус дорад. Шахсе, ки ҳуқуқҳои худро медонад, метавонад онҳоро бо роҳҳои қонунӣ ҳимоя намояд ва ҳамзамон уҳдадориҳои худро низ дуруст иҷро кунад.
Маърифати ҳуқуқӣ танҳо донистани матни қонун нест. Он дар худ муносибати эҳтиромона ба қонун, дарки масъулияти ҳуқуқӣ, қобилияти истифодаи воситаҳои қонунии ҳифзи ҳуқуқ ва эҳтироми ҳуқуқи дигаронро низ дар бар мегирад.
Аз ин рӯ, баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон бояд ҳамчун раванди доимӣ ва яке аз самтҳои муҳими рушди ҷомеа ба роҳ монда шавад.
Бо пешниҳоди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2024 дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Соли маърифати ҳуқуқӣ эълон гардид. Ин ташаббус ба баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон, таҳкими фарҳанги ҳуқуқӣ ва эҳтиром ба қонун равона карда шуд.
Таҷрибаи гузаронидани чунин чорабиниҳо нишон медиҳад, ки маърифати ҳуқуқӣ бояд танҳо ба як сол маҳдуд нашавад. Баланд бардоштани дониши ҳуқуқии шаҳрвандон раванди пайваста буда, бояд дар муассисаҳои таълимӣ, ҷойҳои корӣ, ташкилотҳои давлатӣ ва ҷомеа мунтазам идома ёбад.
Махсусан дар шароити рушди технологияҳои иттилоотӣ дастрасии шаҳрвандон ба иттилооти ҳуқуқӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Иттилооти ҳуқуқӣ бояд дақиқ, фаҳмо ва ба талаботи қонунгузории амалкунанда мутобиқ бошад.
Имрӯз ҳуқуқ қариб ба тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ таъсир мерасонад. Муносибатҳои меҳнатӣ, таҳсил, фаъолияти соҳибкорӣ, ҳифзи ҳуқуқи истеъмолкунандагон, муносибатҳои оилавӣ, моликият, хизматрасониҳои давлатӣ ва дигар муносибатҳо тавассути меъёрҳои ҳуқуқӣ танзим карда мешаванд.
Аз ин рӯ, рушди ҷомеа бе такмили низоми ҳуқуқӣ ва баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқӣ тасаввурнопазир аст.
Дар баробари ин, тағйироти иҷтимоӣ ва иқтисодӣ зарурати мунтазам такмил додани қонунгузориро ба миён меоранд. Қонун бояд ба талаботи воқеии ҷомеа ҷавобгӯ бошад ва барои ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрвандон, ташкилотҳо ва давлат заминаи устувор фароҳам оварад.
35 соли Истиқлолияти давлатӣ барои Тоҷикистон давраи ташаккул ва рушди низоми нави давлатдорӣ, ҳуқуқ ва қонунгузории миллӣ мебошад.
Дар ин давра асосҳои конститутсионии давлат мустаҳкам гардида, низоми қонунгузории миллӣ ташаккул ёфт ва барои ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон заминаҳои ҳуқуқӣ фароҳам оварда шуданд.
Ҳамзамон, рушди минбаъдаи давлат вазифаҳои навро пеш мегузорад. Такмили қонунгузорӣ, таъмини татбиқи дурусти қонунҳо, баланд бардоштани масъулияти ҳуқуқии шахсони мансабдор, дастрасии шаҳрвандон ба иттилооти ҳуқуқӣ ва рушди фарҳанги ҳуқуқӣ аз ҷумлаи чунин вазифаҳо мебошанд.
Моҳияти давлати ҳуқуқбунёд на танҳо дар доштани қонунҳои мукаммал, балки дар он ифода меёбад, ки қонун дар амал эҳтиром ва риоя карда шавад. Ҳар қадар сатҳи маърифати ҳуқуқии ҷомеа баланд бошад, ҳамон қадар имконияти ҳалли масъалаҳои ҷамъиятӣ бо роҳҳои қонунӣ бештар мегардад.
35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҳар як шаҳрванди кишвар санаи муҳим ва рамзи роҳи тайкардаи давлат дар давраи соҳибистиқлолӣ мебошад.
Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо имконияти ташаккули давлатдории мустақил, балки заминаи рушди низоми ҳуқуқии миллӣ ва фарҳанги ҳуқуқии ҷомеаро фароҳам овард.
Аз ташаккули асосҳои давлатдории навин то қабули Конститутсия ва рушди қонунгузории миллӣ роҳи назарраси ҳуқуқӣ тай карда шудааст. Дар ин раванд Конститутсия ҳамчун санади асосии ҳуқуқӣ мавқеи марказӣ дошта, ҳуқуқу озодиҳои инсон, сохтори давлат ва принсипҳои фаъолияти мақомоти давлатиро муайян менамояд.
35 соли Истиқлолият ҳамзамон давраи ташаккули таҷрибаи ҳуқуқии миллӣ мебошад. Давом додани ин раванд, такмили қонунгузорӣ, таъмини волоияти қонун ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон барои рушди минбаъдаи ҷомеа аҳамияти муҳим дорад.
Истиқлолияти давлатӣ арзиши таърихӣ ва ҳуқуқӣ буда, ҳифз ва таҳкими он на танҳо ба фаъолияти мақомоти давлатӣ, балки ба сатҳи масъулияти шаҳрвандӣ, эҳтиром ба қонун ва фарҳанги ҳуқуқии ҳар як узви ҷомеа низ вобаста мебошад.
35-солагии Истиқлолияти давлатӣ танҳо имкони ёдоварӣ аз гузашта нест. Ин сана ҳамзамон имкони андеша дар бораи сохтани ояндаи дурахшон мебошад. Мо бояд ба насли ҷавон фаҳмонем, ки истиқлолият арзиши ба осонӣ ба дастомада нест. Онро бояд ҳифз кард, таҳким бахшид ва ба наслҳои оянда ҳамчун арзиши бузурги миллӣ интиқол доду ба мерос гузошт.
Истиқлолият – арзиши миллӣ, Конститутсия – заминаи ҳуқуқии он ва волоияти қонун – кафолати пойдории давлати соҳибистиқлол мебошад.
35 -солагии Истиқлоияти давлатии Ҷумҳурии Тоқикистон ба ҳамаи шаҳрвандони кишвар муборак бошад. Бигзор Истиқлолияти давлатӣ ҳамчун арзиши муҳими миллӣ ва заминаи рушди давлатдорӣ, қонунгузорӣ ва ҷомеаи ҳуқуқбунед ҳамеша пойдор бошад. Орзумандем, ки эҳтиром ба Конститутсия ва қонун, маърифати ҳуқуқӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ дар ҷомеа боз ҳам густариш ёфта, барои пешрафти минбаъдаи Тоҷикистони соҳибистиқлол заминаи устувор фароҳам оварад.
35- солагии Истиқлоияти давлатии Ҷумҳурии Тоқикистон муборак бошад!
Қаноатова Г.И.
ҳуқуқшиноси ДКМТ