Дар шароити ҷаҳонишавии асри XXI масъалаи таъмини амнияти миллӣ ва байналмилалӣ ба яке аз самтҳои калидии сиёсати давлатҳо табдил ёфтааст. Дар ин замина терроризм ҳамчун падидаи мураккаби иҷтимоӣ-сиёсӣ яке аз таҳдидҳои ҷиддӣ ба сулҳ, субот ва рушди устувори ҷомеа маҳсуб меёбад. Афзоиши амалҳои террористӣ, густариши шабакаҳои ифротӣ ва истифодаи васеи технологияҳои иттилоотӣ зарурати таҳлили илмии ин зуҳуротро бештар мегардонад.
Терроризм на танҳо амнияти давлатҳоро халалдор мекунад, балки ба шуури ҷамъиятӣ, низоми муносибатҳои иҷтимоӣ ва арзишҳои умумиинсонӣ таъсири манфӣ мерасонад. Аз ин рӯ, омӯзиши сабабҳо, шаклҳо ва роҳҳои пешгирии терроризм аҳамияти назариявӣ ва амалӣ дорад.Дар адабиёти илмӣ мафҳуми терроризм бо таърифҳои гуногун шарҳ дода мешавад. Бо вуҷуди ин, аксари муҳаққиқон бар он назаранд, ки терроризм маҷмуи амалҳои зӯроваронаи ғайриқонунӣ мебошад, ки бо мақсади тарсондани аҳолӣ, расонидани фишор ба ҳокимияти давлатӣ ё тағйири қарорҳои сиёсӣ анҷом дода мешавад.Хусусиятҳои асосии терроризм инҳоянд:
истифодаи зӯроварӣ ё таҳдиди зӯроварӣ;
ҳадаф қарор додани аҳолии осоишта;
доштани мақсадҳои сиёсӣ, мазҳабӣ ё идеологӣ;
паҳн намудани тарс ва нооромӣ дар ҷомеа.
Аз нигоҳи илмӣ, терроризм шакли ифротии муборизаи сиёсӣ ва иҷтимоӣ буда, бо меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва арзишҳои инсонӣ мухолиф мебошад. Пайдоиш ва паҳншавии терроризм натиҷаи таъсири маҷмӯи омилҳои гуногун мебошад.
Омилҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ. Камбизоатӣ, бекорӣ, нобаробарии иҷтимоӣ ва маҳрумият метавонад заминаи мусоид барои радикализатсияи шахсият фароҳам оваранд. Дар чунин шароит гурӯҳҳои ифротӣ ҷавононро осонтар ҷалб менамоянд.
Омилҳои мазҳабӣ-идеологӣ. Таҳрифи мафҳумҳои динӣ ва истифодаи нодурусти арзишҳои мазҳабӣ яке аз омилҳои хатарноктарини паҳншавии терроризм мебошад. Дар ин ҳолат дин ҳамчун воситаи сафедкунии зӯроварӣ истифода мешавад.
Омилҳои иттилоотӣ ва равонӣ. Шабакаҳои иҷтимоӣ ва интернет ба воситаи муҳими таблиғи ғояҳои ифротӣ табдил ёфтаанд, ки ба шуури шахс таъсири ҷиддӣ мерасонанд.Аз рӯи хусусият ва ҳадаф терроризм ба намудҳои зерин ҷудо мешавад:
терроризми сиёсӣ;
терроризми мазҳабӣ;
терроризми ҷудоихоҳона;
терроризми байналмилалӣ;
Гуногуншаклии терроризм нишон медиҳад, ки мубориза бо он бояд ҳамаҷониба ва ҳамоҳангшуда бошад.Терроризм ба ҷомеа оқибатҳои вазнин мерасонад: талафоти ҷони инсонҳо, осеби равонӣ, сустшавии рушди иқтисодӣ ва коҳиши эътимоди шаҳрвандон ба суботи ҷомеа. Инчунин, дар натиҷаи таҳдидҳои террористӣ давлатҳо маҷбур мешаванд сиёсати амниятиро шадидтар намоянд, ки дар баъзе ҳолат метавонад ба маҳдудшавии ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандӣ оварда расонад.Мубориза бо терроризм бояд хусусияти комплексӣ дошта бошад ва тадбирҳои ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ, маърифатӣ ва фарҳангиро дар бар гирад. Баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқӣ ва динӣ, таҳкими нақши маориф ва оила, инчунин ҳамкории байналмилалӣ дар ин самт аҳамияти калон доранд.Терроризм ҳамчун падидаи иҷтимоӣ-сиёсии муосир таҳдиди ҷиддӣ ба амнияти миллӣ ва байналмилалӣ мебошад. Муқовимат бо он танҳо бо роҳи зӯроварӣ имконнопазир буда, бархӯрди илмӣ ва маърифатиро талаб мекунад. Танҳо тавассути ҳамкории давлатҳо, рушди шуури ҷамъиятӣ ва тарбияи насли солим метавон хатари терроризмро коҳиш дод.
Хулоса дар маҷмуъ, терроризм ҳамчун падидаи мураккаби иҷтимоӣ-сиёсии замони муосир на танҳо ба амнияти миллӣ ва байналмилалӣ, балки ба суботи сиёсӣ, рушди иқтисодӣ, ҳамбастагии иҷтимоӣ ва арзишҳои маънавию фарҳангии ҷомеа таҳдиди ҷиддӣ эҷод менамояд. Таҳлили моҳият ва хусусиятҳои терроризм нишон медиҳад, ки ин зуҳурот аз таъсири як омили алоҳида ба вуҷуд намеояд, балки натиҷаи таъсири мутақобилаи омилҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ, идеологӣ, мазҳабӣ, иттилоотӣ ва равонӣ мебошад. Аз ин рӯ, муқовимат ба терроризм низ наметавонад танҳо ба чораҳои қудратӣ ва амниятӣ маҳдуд гардад.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ шаклҳои нави паҳншавии ғояҳои ифротӣ ба вуҷуд омада, имкониятҳои гурӯҳҳои террористиро барои таъсиррасонӣ ба афкор ва ҷалби ҷавонон васеъ намудаанд. Бинобар ин, баланд бардоштани саводи иттилоотӣ, ҳуқуқӣ ва маънавии шаҳрвандон, ташаккули тафаккури интиқодӣ ва фароҳам овардани муҳити солими иҷтимоӣ аз самтҳои муҳими пешгирии радикализатсия ба ҳисоб меравад.
Пешгирии терроризм бояд ба принсипҳои волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таҳкими институтҳои иҷтимоӣ ва рушди имкониятҳои баробар барои шаҳрвандон асос ёбад. Дар ин раванд нақши оила, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ, воситаҳои ахбори омма ва ниҳодҳои давлатӣ муҳим мебошад. Махсусан, тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи таҳаммулпазирӣ, ватандӯстӣ, эҳтироми қонун ва фарҳанги муколама метавонад барои коҳиш додани таъсири идеологияҳои ифротӣ заминаи устувор фароҳам оварад.
Ҳамзамон, хусусияти фаромиллии терроризм зарурати таҳкими ҳамкории давлатҳо ва созмонҳои байналмилалиро ба миён мегузорад. Мубодилаи иттилоот, ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти дахлдор, пешгирии маблағгузории терроризм ва мубориза бо таблиғи ифротгароӣ дар фазои рақамӣ аз ҷумлаи самтҳои муҳими ҳамкории байналмилалӣ мебошанд.
Ҳамин тавр, муқовимати самаранок бар зидди терроризм бояд ҳамчун раванди дарозмуддат ва бисёрҷанба баррасӣ гардад, ки дар он чораҳои амниятӣ бо сиёсати иҷтимоӣ, маориф, фарҳанг, маърифати ҳуқуқӣ ва пешгирии радикализатсия пайвастанд. Танҳо дар сурати муносибати комплексӣ, ҳамоҳангсозии фаъолияти сохторҳои давлатӣ ва ҷомеа, инчунин таҳкими арзишҳои сулҳ, таҳаммулпазирӣ ва эҳтироми ҳуқуқи инсон метавон заминаҳои иҷтимоии терроризмро коҳиш дода, ба таъмини суботи ҷомеа ва амнияти миллӣ ва байналмилалӣ мусоидат намуд.
Давлатов Хайриддин ассистенти кафедраи
геология ва корҳои маркшейдерии Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон