Дар ҳар ҷомеа ақидаҳо ва эътиқодҳои гуногун вуҷуд доранд. Баъзе аз онҳо ба дониш, илм ва таҷрибаи инсоният такя мекунанд, баъзеи дигар бошанд беасос, бе далел ва танҳо бар асоси тарс, овоза ё анъанаҳои нодуруст ба вуҷуд меоянд. Ин гуна боварҳои беасосро хурофотпарастӣ меноманд. Хурофотпарастӣ яке аз омилҳои хатарнокест, ки метавонад ба рушди фикрӣ, иҷтимоӣ ва ҳатто иқтисодии ҷомеа зарари ҷиддӣ расонад.
Хурофотпарастӣ ин бовар кардан ба чизҳое мебошад, ки ягон асоси илмӣ ва мантиқӣ надоранд. Масалан, бовар ба “қадами бад”, “чашми бад”, “рӯзҳои наҳс”, “сеҳру ҷоду” ва монанди инҳо, ки бе далели воқеӣ пазируфта мешаванд.
Ин гуна боварҳо аксар вақт аз насл ба насл мегузаранд ва бо мурури замон дар тафаккури баъзе одамон чунон ҷой мегиранд, ки онҳо ҳатто бе таҳлил ва андеша ба онҳо бовар мекунанд. Дар натиҷа, шахс ба ҷойи такя ба ақл ва илм, ба тасаввуроти беасос такя мекунад.
Хурофотпарастӣ якбора пайдо намешавад, балки сабабҳои гуногун дорад:
Надоштани дониш ва саводи кофӣ – вақте инсон маълумоти илмӣ надорад, осон ба боварҳои беасос дода мешавад.
Таъсири муҳити иҷтимоӣ – оила, ҷомеа ва атрофиён метавонанд хурофотро ба шахс талқин кунанд.
Тарс аз ношинос – инсон вақте ҳодисаҳои табииро намефаҳмад, онро ба қувваҳои ғайритабиӣ нисбат медиҳад.
Анъанаҳои нодуруст – баъзе одатҳое, ки аз гузашта боқӣ мондаанд, асоси илмӣ надоранд, вале ҳамчун ҳақиқат қабул мешаванд.
Хурофотпарастӣ метавонад таъсири манфии зиёд дошта бошад:
Монеа дар рушди илм ва дониш: одамон ба ҷои омӯзиш ба хаёлот такя мекунанд.
Қарорҳои нодуруст: шахс метавонад дар ҳаёт, кор ё оила бар асоси боварҳои нодуруст қарор қабул кунад.
Суст шудани тафаккури интиқодӣ: инсон одат мекунад, ки чизҳоро таҳлил накунад.
Фиребхӯрӣ аз ашхоси бадният: баъзеҳо аз хурофот истифода бурда, мардумро фиреб медиҳанд.
Стресс ва тарси беасос: бовар ба “наҳс” ё “сеҳр” метавонад ба рӯҳия ва саломатии инсон таъсири манфӣ расонад.
Илм воситаи асосии раҳоӣ аз хурофотпарастист. Бо ёрии илм инсон метавонад падидаҳои табиатро фаҳмад ва ба ҷойи тарс, ба дониш такя кунад. Масалан, бисёр ҳодисаҳое, ки пештар ҳамчун “сеҳр” ё “қувваи ғайб” шарҳ дода мешуданд, имрӯз бо илм ва таҳқиқот фаҳмонида шудаанд.
Таълим ва тарбияи дуруст дар мактабҳо, китобхонӣ ва дастрасӣ ба маълумоти боэътимод метавонанд сатҳи хурофотро дар ҷомеа кам кунанд.
Оила дар ташаккули тафаккури кӯдак нақши муҳим дорад. Агар падару модар ба ҷои хурофот ба фарзандон дониш ва мантиқ омӯзонанд, онҳо дар оянда шахсони мустақилфикр мешаванд.
Ҳамчунин ҷомеа, васоити ахбор ва омӯзгорон масъулияти калон доранд. Онҳо бояд бо роҳи маърифатноккунӣ ва тарғиби илм ба кам шудани хурофот мусоидат кунанд.
Чӣ гуна аз хурофот раҳо шудан мумкин аст
Барои раҳоӣ аз хурофотпарастӣ бояд:
дониш ва сатҳи маърифатро баланд бардошт;
ба мантиқ ва далел такя кард;
китобҳои илмӣ хонда шавад;
аз андешаҳои беасос дурӣ ҷуст;
тафаккури интиқодӣ инкишоф дода шавад.
Хурофотпарастӣ яке аз монеаҳои ҷиддии рушди ҷомеа мебошад. Он инсонро аз роҳи илм ва мантиқ дур карда, ба боварҳои беасос мебарад. Барои пешрафти ҷомеа зарур аст, ки ҳар як фард ба дониш, илм ва андешаи мустақил такя кунад. Танҳо бо баланд бардоштани маърифати аҳолӣ метавон аз ин падидаи хатарнок раҳо ёфт ва ҷомеаи пешрафта бунёд кард.
О. ЗАРДУШТМЕҲР
омӯзгори Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон