Дар таърихи рушди ҷомеаҳои инсонӣ ҳамеша як ҳақиқати муҳим собит шудааст: миллатҳое, ки худшиносии баланд доранд, ба пешрафт, устуворӣ ва саодати воқеӣ мерасанд. Худшиносӣ танҳо маънои донистани таърихи худ ё забону фарҳангро надорад, балки як падидаи бузургест, ки дар он огоҳӣ аз арзишҳои миллӣ, эҳсоси ифтихор аз Ватан, масъулият дар назди ҷомеа ва дарки ҷойгоҳи худ дар ҷаҳони муосир ҷой мегирад.
Имрӯз дар шароити ҷаҳонишавӣ масъалаи худшиносӣ аҳамияти боз ҳам бештар касб кардааст. Зеро дар ин раванд миллатҳое устувор мемонанд, ки пояи маънавии қавӣ доранд ва ба арзишҳои худ такя мекунанд. Аз ҳамин ҷиҳат, худшиносӣ яке аз омилҳои асосии пешрафт ва саодати миллат ба шумор меравад.
Худшиносӣ пеш аз ҳама маънои шинохти «ман»-и фардӣ ва «мо»-и миллӣ дорад. Ин раванд аз дарки он оғоз мешавад, ки инсон кист, аз куҷо омадааст ва ба кадом арзишҳо тааллуқ дорад. Вақте ки шахс худро мешиносад, вай ба миллат, фарҳанг ва таърихи худ эҳтироми бештар пайдо мекунад.
Дар сатҳи ҷомеа худшиносӣ ба шаклгирии ваҳдати миллӣ мусоидат мекунад. Одамон худро ҷузъи як миллат ҳис мекунанд ва барои пешрафти умумӣ талош меварзанд. Бе худшиносӣ ҷомеа ба парокандагӣ ва бетафовутӣ рӯ ба рӯ мешавад, ки ин монеаи ҷиддӣ барои рушд аст.
Ҳар як давлат барои устуворӣ ба шаҳрвандони худ, ки дорои худшиносии баланданд, ниёз дорад. Худшиносии миллӣ ҳисси ватандӯстиро тақвият медиҳад. Ватандӯстӣ бошад, инсонро водор месозад, ки барои ободии Ватан кор кунад, қонунҳоро эҳтиром намояд ва дар рушди иқтисодиву иҷтимоӣ саҳм гузорад.
Таърих нишон медиҳад, ки миллатҳои дорои худшиносии баланд дар муқобили душвориҳо истодагарӣ кардаанд. Онҳо фарҳанги худро нигоҳ дошта, истиқлолияти худро ҳифз намудаанд. Дар ҳамин замина, худшиносӣ ҳамчун муҳофизи асосии давлатдорӣ баромад мекунад.
Фарҳанг ва забон ду рукни муҳими худшиносии миллӣ мебошанд. Забон воситаи асосии фикрронӣ ва муошират аст, ки тавассути он инсон ҷаҳонбинии худро ташаккул медиҳад. Ҳифз ва рушди забони модарӣ нишонаи эҳтиром ба миллат аст.
Фарҳанг бошад, маҷмӯи анъанаҳо, урфу одатҳо, адабиёт ва арзишҳои маънавии миллат мебошад. Вақте ки инсон фарҳанги худро медонад ва онро эҳтиром мекунад, вай дарк мекунад, ки кист ва ба кадом решаҳо тааллуқ дорад. Ин дар навбати худ худшиносиро қавӣ мегардонад.
Яке аз роҳҳои асосии ташаккули худшиносӣ – таълим ва тарбия мебошад. Мактаб, донишгоҳ ва оила дар ин раванд нақши муҳим доранд. Тавассути омӯзиши таърих, адабиёт ва фарҳанг ҷавонон бо решаҳои худ шинос мешаванд.
Тарбияи дуруст метавонад шахсро ба инсони масъулиятшинос ва ватандӯст табдил диҳад. Агар дар ҷомеа тарбияи худшиносӣ суст бошад, хатари бегонапарастӣ ва аз даст додани арзишҳои миллӣ зиёд мегардад.
Бисёр одамон фикр мекунанд, ки худшиносӣ танҳо масъалаи маънавӣ аст, вале дар асл он ба рушди иқтисодӣ низ таъсири калон дорад. Шахсе, ки худро ва масъулияти худро дар назди миллат медонад, бештар меҳнатдӯст, эҷодкор ва ташаббускор мешавад.
Чунин одамон барои рушди иқтисод, таъсиси корхонаҳо, навоварӣ ва беҳтар кардани сатҳи зиндагӣ саҳм мегузоранд. Аз ин рӯ, худшиносӣ ба таври ғайримустақим ба болоравии сатҳи зиндагии ҷомеа мусоидат мекунад.
Ҷавонон қувваи асосии ҳар як миллат мебошанд. Агар ҷавонон дорои худшиносии қавӣ бошанд, онҳо ояндаи дурахшони миллатро таъмин мекунанд. Ҷавонони худшинос ба осонӣ зери таъсири фарҳангҳои бегона намеафтанд ва арзишҳои миллии худро ҳифз мекунанд.
Имрӯз бо рушди технология ва шабакаҳои иҷтимоӣ таъсири фарҳангҳои хориҷӣ хеле зиёд шудааст. Дар чунин шароит танҳо худшиносии қавӣ метавонад ҷавононро аз гум кардани ҳувияти миллӣ нигоҳ дорад.
Саодати миллат танҳо дар рушди иқтисодӣ ё сиёсӣ нест, балки дар ҳамбастагии маънавӣ, оромии иҷтимоӣ ва эҳсоси ифтихор аз Ватан низ ифода меёбад. Худшиносӣ ҳамаи ин унсурҳоро дар худ муттаҳид мекунад.
Миллате, ки худшинос аст, ба осонӣ ба ихтилофҳо дода намешавад, зеро аъзои он худро як оила медонанд. Онҳо медонанд, ки манфиати умумӣ аз манфиати шахсӣ болотар аст. Ин ҳолат заминаи саодати воқеии миллатро фароҳам меорад.
Худшиносӣ яке аз муҳимтарин омилҳои пешрафт ва саодати миллат мебошад. Он на танҳо ба рушди маънавӣ, балки ба пешрафти иқтисодӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ низ таъсири амиқ дорад. Миллате, ки худшиносӣ дорад, таърихи худро эҳтиром мекунад, забон ва фарҳанги худро ҳифз менамояд ва барои ояндаи дурахшон талош мекунад.
Аз ин рӯ, зарур аст, ки дар ҷомеа ба масъалаи худшиносӣ таваҷҷуҳи ҷиддӣ дода шавад. Мактаб, оила, воситаҳои ахбор ва тамоми сохторҳои иҷтимоӣ бояд дар тарбияи худшиносии миллӣ саҳм гузоранд. Танҳо дар ин сурат метавон ба пешрафт ва саодати миллат ноил гардид.
О.Зардуштмеҳр
омӯзгори Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон