Дар ҷаҳони муосир, ки равандҳои ҷаҳонишавӣ, рушди босуръати технология ва мубодилаи фарҳангҳо рӯз то рӯз бештар мегарданд, масъалаи ҳифз ва густариши ахлоқи миллӣ аҳамияти махсус касб мекунад. Ҳар як миллат бо арзишҳо, урфу одатҳо, забон, фарҳанг ва ахлоқи худ шинохта мешавад. Агар ҷомеа ахлоқи миллии худро ҳифз карда натавонад, тадриҷан хусусиятҳои миллии худро аз даст медиҳад. Аз ҳамин сабаб, густариши ахлоқи миллӣ дар шароити имрӯзӣ яке аз вазифаҳои муҳими ҷомеа, давлат, мактаб ва оила ба ҳисоб меравад.
Ахлоқи миллӣ маҷмӯи арзишҳо ва меъёрҳои рафторест, ки дар тӯли таърих аз насл ба насл гузашта, ҷаҳонбинӣ ва тарзи зиндагии мардумро муайян мекунад. Миллати тоҷик аз қадимулайём бо хислатҳои нек, аз ҷумла меҳмондӯстӣ, ростқавлӣ, эҳтироми калонсолон, дӯстиву ҳамдигарфаҳмӣ ва ватандӯстӣ машҳур буд. Имрӯз вазифаи ҳар як шаҳрванд аз он иборат аст, ки ин арзишҳоро ҳифз намуда, ба насли ҷавон омӯзонад.
Ахлоқи миллӣ ин маҷмӯи одобу рафтор, арзишҳо ва суннатҳое мебошад, ки барои як миллат хос аст. Он дар асоси таҷрибаи таърихӣ, фарҳанг, дин ва ҷаҳонбинии мардум ташаккул меёбад. Ахлоқи миллӣ инсонро ба некиву инсондӯстӣ, эҳтироми дигарон, меҳнатдӯстӣ ва садоқат ба Ватан ҳидоят мекунад.
Дар фарҳанги тоҷикӣ ахлоқ ҷойгоҳи баланд дорад. Адибони бузурги мо, аз ҷумла Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абулқосим Фирдавсӣ, Саъдии Шерозӣ ва Абдураҳмони Ҷомӣ дар осори худ инсонҳоро ба ахлоқи ҳамида даъват намудаанд. Масалан, Саъдӣ гуфтааст:
“Бани одам аъзои якдигаранд,
Ки дар офариниш зи як гавҳаранд.”
Ин суханон аҳамияти инсонгароӣ ва эҳтироми байниҳамдигариро нишон медиҳанд, ки қисми муҳими ахлоқи миллӣ мебошанд.
Дар шароити имрӯза густариши ахлоқи миллӣ барои ҳифзи ҳастии миллат бисёр муҳим аст. Ҷавонон имрӯз бештар зери таъсири интернет, шабакаҳои иҷтимоӣ ва фарҳангҳои бегона қарор доранд. Агар онҳо ахлоқи миллиро хуб надонанд, эҳтимол дорад аз фарҳанги аслии худ дур шаванд.
Ахлоқи миллӣ инсонро тарбия мекунад ва ӯро ба роҳи дуруст раҳнамоӣ месозад. Ҷавоне, ки бо ахлоқи миллӣ тарбия ёфтааст, эҳтироми падару модарро ба ҷо меорад, ба халқу Ватан содиқ мемонад ва барои пешрафти ҷомеа саҳм мегузорад. Чунин ҷавонон метавонанд ояндаи давлатро обод гардонанд.
Ғайр аз ин, ахлоқи миллӣ барои таҳкими ваҳдати ҷомеа низ нақши муҳим мебозад. Вақте ки одамон арзишҳои муштарак доранд, байни онҳо дӯстӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва эҳтиром зиёд мешавад. Ин омил барои сулҳу субот ва пешрафти давлат замина фароҳам меорад.
Оила аввалин мактаби тарбия мебошад. Кӯдак аз рӯзҳои аввалини ҳаёташ рафтору гуфторро аз падару модар меомӯзад. Агар дар оила муҳити солим, эҳтиром ва фарҳанги хуб вуҷуд дошта бошад, фарзанд низ боахлоқ ба воя мерасад.
Падару модар бояд фарзандонро ба меҳнатдӯстӣ, ростқавлӣ, эҳтироми калонсолон ва дӯст доштани Ватан тарбия намоянд. Инчунин, омӯзонидани забони модарӣ, расму оинҳои миллӣ ва фарҳанги ниёгон хеле муҳим аст. Зеро маҳз тавассути оила ахлоқи миллӣ ба наслҳои оянда интиқол меёбад.
Имрӯз баъзе оилаҳо ба масъалаи тарбия диққати кофӣ намедиҳанд. Баъзан кӯдакон вақти зиёди худро дар телефон ва интернет мегузаронанд. Аз ин рӯ, волидон бояд истифодаи дурусти технологияро назорат намуда, фарзандонро ба мутолиаи китоб, омӯзиши фарҳанг ва иштирок дар чорабиниҳои фарҳангӣ ҷалб созанд.
Мактаб низ дар густариши ахлоқи миллӣ вазифаи муҳим дорад. Омӯзгорон на танҳо дониш медиҳанд, балки тарбияи маънавии хонандагонро низ ба уҳда доранд. Дарсҳои таърих, адабиёт ва забони тоҷикӣ барои шинос намудани ҷавонон бо фарҳанг ва ахлоқи миллӣ аҳамияти калон доранд.
Омӯзгор бояд намунаи ибрат бошад. Муносибати хуб, одоби муошират ва рафтори омӯзгор ба хонанда таъсири калон мерасонад. Агар омӯзгор худ ахлоқи ҳамида дошта бошад, хонандагон низ аз ӯ ибрат мегиранд.
Дар мактаб гузаронидани чорабиниҳои фарҳангӣ, озмунҳо, шабҳои адабӣ ва вохӯриҳо бо шахсиятҳои маъруф метавонад ҳисси ватандӯстӣ ва эҳтиром ба арзишҳои миллиро дар дили ҷавонон бедор намояд.
Ҷаҳонишавӣ раванди табиии ҷомеаи муосир мебошад. Он имконият медиҳад, ки мардум аз дастовардҳои илмӣ ва фарҳангии ҷаҳон истифода баранд. Аммо дар баробари ин, баъзе таъсирҳои манфӣ низ дорад. Тавассути интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ баъзан фарҳанг ва рафторҳое паҳн мешаванд, ки ба ахлоқи миллӣ мувофиқ нестанд.
Баъзе ҷавонон ба тақлид аз фарҳанги бегона либоспӯшӣ, гуфтор ва рафтори худро тағйир медиҳанд. Ин ҳолат метавонад ба косташавии арзишҳои миллӣ оварда расонад. Барои пешгирии чунин мушкилот бояд ҷавононро бо фарҳанги миллӣ бештар шинос кард ва ҳисси ифтихори миллиро дар онҳо қавӣ намуд.
Ҳамзамон, истифодаи дурусти технология метавонад барои тарғиби ахлоқи миллӣ низ хизмат кунад. Масалан, тавассути интернет метавон китобҳо, барномаҳои фарҳангӣ ва осори адибони тоҷикро дастраси ҷавонон гардонд.
Ҷавонон ояндаи миллат мебошанд. Аз ин рӯ, онҳо бояд дар ҳифз ва густариши ахлоқи миллӣ саҳми фаъол гузоранд. Омӯзиши таърих, фарҳанг ва адабиёти миллӣ барои ҳар як ҷавон муҳим аст. Ҷавонон бояд ба забони модарӣ эҳтиром гузоранд, расму оинҳои миллиро ҳифз намоянд ва барои обрӯи Ватан кӯшиш кунанд.
Имрӯз ҷавонони тоҷик дар соҳаҳои гуногун ба дастовардҳои назаррас ноил мешаванд. Агар онҳо ҳамзамон ахлоқи ҳамида ва фарҳанги баланд дошта бошанд, метавонанд Тоҷикистонро дар арсаи байналмилалӣ бо чеҳраи нек муаррифӣ намоянд.
Дар натиҷа метавон гуфт, ки густариши ахлоқи миллӣ дар шароити имрӯзӣ бисёр муҳим мебошад. Ахлоқи миллӣ асоси ҳастии миллат ва омили муҳими тарбияи инсон аст. Он барои ҳифзи фарҳанг, таҳкими ваҳдат, тарбияи ҷавонони ватандӯст ва пешрафти ҷомеа нақши бузург мебозад.
Барои густариши ахлоқи миллӣ ҳамкории оила, мактаб, ҷомеа ва давлат зарур аст. Ҳар як шаҳрванд бояд барои ҳифзи арзишҳои миллӣ ва интиқоли онҳо ба наслҳои оянда масъулият эҳсос намояд. Танҳо дар ҳамин сурат мо метавонем фарҳанги миллӣ ва ахлоқи неки тоҷиконро нигоҳ дошта, ҷомеаи солиму пешрафта бунёд намоем.
О. Зардуштмеҳр
омӯзгори Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон