9-май дар таърихи башарият ҳамчун рӯзи пирӯзии адолат бар зулм, инсоният бар ваҳшоният ва сулҳ бар ҷанг бо ҳарфҳои заррин сабт гардидааст. Ин санаи бузурги таърихӣ барои тамоми халқҳои ҷаҳон аҳамияти махсус дошта, ҳамчун рамзи ҷасорат, фидокорӣ, матонат ва ҳамбастагии инсонҳо дар роҳи ҳифзи озодӣ ва истиқлолият эътироф мешавад. Маҳз дар ҳамин рӯз инсоният тавонист бар яке аз хатарноктарин неруҳои асри ХХ — фашизм ғалаба ба даст оварад ва ҷаҳониёнро аз таҳдиди нобудии тамаддуни инсонӣ раҳо созад.
Ин санаи муқаддас ба анҷоми Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ (1941–1945) иртибот дорад, ки яке аз даҳшатноктарин ҷангҳои таърихи ҷаҳон ба ҳисоб меравад. Ин ҷанг на танҳо миёни давлатҳо, балки миёни адолат ва зулм, инсондӯстӣ ва ваҳшоният мубориза буд. Дар ин ҷанги мудҳиш миллионҳо инсон ҷони худро аз даст доданд, ҳазорон шаҳрҳо ва деҳаҳо пурра хароб гардиданд, корхонаҳо, муассисаҳои фарҳангӣ ва таърихӣ аз байн рафтанд. Миллионҳо кӯдакон аз меҳри падару модар маҳрум гардида, ҳазорон оилаҳо пароканда шуданд.
Ваҳшонияти ҷанг дар он зоҳир мегардид, ки инсонҳо ҳар рӯз бо гуруснагӣ, тарсу ҳарос, бомбаборон, қатлу куштор ва азобу ғарибӣ рӯ ба рӯ мешуданд. Сарбозон шабу рӯз дар шароити ниҳоят вазнин барои ҳифзи Ватан ва озодии халқҳо мубориза мебурданд. Дар бисёр минтақаҳо мардум ҳатто бе ғизо ва доруворӣ зиндагӣ мекарданд. Осори таърихӣ, китобхонаҳо, мактабҳо ва бемористонҳо вайрон гардида, ҷомеаи ҷаҳонӣ ба як фоҷиаи азими инсонӣ дучор шуд.
Ин ҷанг ба инсоният дарси бузурги таърихӣ дод. Ҷаҳониён дарк намуданд, ки ҷанг ҳеҷ гоҳ роҳи ҳалли мушкилот нест, балки танҳо фоҷиа, харобӣ ва ранҷ меорад. Аз ҳамин сабаб, 9 май танҳо рӯзи таҷлили пирӯзӣ нест, балки рӯзи ёдоварӣ аз қурбониҳои бузурги инсонӣ ва даъват ба ҳифзи сулҳу субот мебошад. Ин рӯз моро водор месозад, ки арзиши сулҳ, ваҳдат ва ҳамдигарфаҳмиро амиқ дарк намоем ва барои ояндаи осоиштаи инсоният талош варзем.
Ғалаба дар ин ҷанг бо қимати бисёр гарон ба даст омадааст. Аз ҳамин хотир, хотираи қаҳрамонон ва шаҳидони ҷанг ҳамеша дар қалби мардум зинда хоҳад монд. Корнамоиҳои онҳо ҳамчун намунаи олии ватандӯстӣ, ҷасорат ва садоқат ба Ватан барои наслҳои имрӯз ва фардо хизмат мекунад. 9 май ҳамчун рамзи абадии сулҳ ва пирӯзии ҳақиқат бар ботил то имрӯз аҳамияти бузурги таърихӣ ва маънавии худро нигоҳ доштааст.
Дар он солҳои пурмашаққат ва сарнавиштсоз, вақте ки хатари фашизм ба озодӣ ва ҳастии халқҳо таҳдид мекард, мардумони гуногунмиллат бо ҳисси баланди масъулият, садоқат ва матонат муттаҳид гардиданд. Ҳар як сарбоз, ҳар як модар, ҳар як ҷавон ва ҳатто кӯдакон ҳис мекарданд, ки сарнавишти ояндаи инсоният аз муборизаи онҳо вобаста аст. Маҳз ҳамин рӯҳияи ягонагӣ ва иттиҳод мардумро водор сохт, ки дар муқобили душман истодагарӣ намуда, аз Ватан, арзишҳои инсонӣ ва озодии худ ҳимоят кунанд.
Дар майдонҳои ҷанг сарбозон бо ҷасорат ва далерӣ қаҳрамониҳо нишон медоданд. Онҳо дар шароити вазнини сардии шадид, гуруснагӣ ва хастагӣ муборизаро идома медоданд ва барои ҳар ваҷаб замин ҷони худро дареғ намедоштанд. Дар ақибгоҳ бошад, ҳазорон нафар шабу рӯз меҳнат мекарданд, то фронтро бо озуқа, сару либос, техника ва дигар маводи зарурӣ таъмин намоянд. Ин ҳама нишон медод, ки ғалаба танҳо бо силоҳ ба даст наомадааст, балки натиҷаи заҳмати умумӣ, сабру таҳаммул ва иродаи шикастнопазири мардум мебошад.
Муҳаббат ба Ватан ва орзуи зиндагии осоишта мардумро ба қувваи бузурги маънавӣ табдил дода буд. Ин рӯҳияи баланд боис гардид, ки ҳатто дар вазъияти аз ҳама сангин инсонҳо умеди худро аз даст надиҳанд. Онҳо бовар доштанд, ки ҳақиқат ва адолат ҳатман пирӯз мешаванд. Маҳз ҳамин бовар ва садоқат асоси ғалаба гардид ва ба инсоният имконият дод, ки аз хатари нобудшавӣ раҳо ёбад.
Пирӯзӣ бар фашизм аҳамияти бузурги сиёсӣ ва маънавӣ дошт. Он ба ҷаҳон исбот намуд, ки халқҳо муттаҳид мешаванд ва барои ҳадафи нек мубориза мебаранд, метавонанд бар ҳар гуна нерӯи бадӣ ғолиб оянд. Ин ғалаба арзишҳои инсондӯстӣ, озодӣ ва ҳамдигарфаҳмиро таҳким бахшид ва ба ҷаҳониён дарси бузурги таърихӣ дод.
Аз ҳамин сабаб, Рӯзи Ғалаба имрӯз танҳо ҳамчун ёдбуди як рӯйдоди таърихӣ таҷлил намегардад, балки ҳамчун рамзи абадии сулҳ, дӯстӣ ва ваҳдати байни халқҳо эҳтиром карда мешавад. Ин рӯз моро ба он ҳидоят менамояд, ки ҳамеша сулҳу оромиро ҳифз кунем, ба қадри истиқлолу озодӣ расем ва барои пешгирии низоъҳо талош намоем. Зеро сулҳ неъмати бузургест, ки бо қурбониҳои азими инсонӣ ба даст омадааст ва ҳифзи он вазифаи муқаддаси ҳар як инсон мебошад.
Дар суханрониҳои расмии худ, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайваста таъкид менамоянд, ки Ғалаба бар фашизм як дастоварди умумии халқҳои ҷаҳон аст ва онро бояд ҳамчун сабақи бузурги таърихӣ барои наслҳои имрӯза ва оянда нигоҳ дошт. Пешвои миллат хотираи шаҳидони ҷангро муқаддас мешуморанд ва эҳтироми собиқадоронро қарзи инсонии ҳар як шаҳрванд медонанд. Ҳамчунин, дар ҳамаи суханрониҳои худ таъкид менамоянд, ки тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстӣ, худшиносӣ ва ҳифзи сулҳу субот яке аз самтҳои муҳимтарини сиёсати давлатӣ мебошад.
Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ намунаи равшани фоҷиаи инсонӣ дар асри ХХ мебошад. Дар ин ҷанг тамоми арзишҳои инсонӣ зери по монда шуданд. Миллионҳо инсонҳо ҳалок гардиданд, кӯдакон ятим монданд, модарон фарзандонро аз даст доданд ва ҷомеа ба ҳолати ноумедӣ гирифтор шуд. Ин воқеият ба инсоният дарси бузург дод, ки ҷанг ҳеҷ гоҳ роҳи ҳал нест, балки танҳо харобӣ ва фоҷиа меорад.
Бо вуҷуди ин шароити вазнин, халқи тоҷик низ саҳми арзанда гузошт. Беш аз 300 ҳазор нафар фарзандони Тоҷикистон ба майдонҳои ҷанг фиристода шуданд, ки аз онҳо зиёда аз 100 ҳазор нафар ҷони худро қурбон карданд. Даҳҳо ҳазор нафар бо ордену медалҳои ҷангӣ сарфароз гардиданд ва зиёда аз панҷоҳ нафар сазовори унвони олии Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ шуданд. Ин ҳама нишон медиҳад, ки мардуми тоҷик дар роҳи ҳифзи сулҳ ва озодӣ нақши бузург ва таърихӣ доранд.
Вале баъд аз чанд даҳсола, халқи тоҷик боз ба як озмоиши ниҳоят сангину тақдирсоз рӯ ба рӯ гардид. Пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ, кишвар ба гирдоби ҷанги шаҳрвандӣ кашида шуд, ки ин низоъ боиси талафоти бузурги инсонӣ, хароб гардидани иқтисодиёт ва пароканда шудани ҳазорон оилаҳо гардид. Ин фоҷиаи талх дар дили мардум захми амиқ гузошт ва ҷомеаро ба вазъияти бисёр душвор мувоҷеҳ сохт. Миллат, ки як бор даҳшати ҷангро дар солҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ аз сар гузаронида буд, боз бо хатари аз даст додани оромӣ, субот ва ягонагии миллӣ рӯ ба рӯ гардид.
Ин ҷанг ба тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа зарбаи сахт расонд. Дар чунин вазъияти вазнин, маҳз роҳбарии хирадмандонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон имкон дод, ки кишвар аз вартаи фоҷиа раҳо ёбад. Бо ташаббус ва иродаи қавии ӯ, музокироти сулҳ оғоз гардида, раванди оштии миллӣ ба роҳ монда шуд, ки дар натиҷа Созишномаи умумии сулҳ ва ризоияти миллӣ ба имзо расид.
Ин раванд ба ҷаҳон намунаи нодири сулҳсозӣ гардид, зеро дар бисёр кишварҳо барқарорсозии сулҳ солҳо ва ҳатто даҳсолаҳо идома меёбад, аммо дар Тоҷикистон ин раванд бо сиёсати хирадмандона, таҳаммулпазирӣ ва иродаи қавии роҳбарияти давлат ба натиҷа расид. Формулаи сулҳи Ҷаноби Олӣ, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, бар пояи се арзиши асосӣ устувор гардид: гуфтугӯ, бахшиш ва ваҳдати миллӣ. Ин таҷриба имрӯз ҳамчун модели муваффақи сулҳ дар сатҳи байналмилалӣ эътироф шудааст ва ҳамчун намунаи нодири ҳалли низоъҳои дохилӣ дар таърихи муосир арзёбӣ мегардад.
Имрӯз Ҷумҳурии Тоҷикистон бо шарофати ҳамин сиёсати сулҳпарварона ба як давлати орому босубот табдил ёфтааст. Сулҳ ва ваҳдат на танҳо арзиши сиёсӣ, балки пояи асосии рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар гардидааст. Тоҷикистон имрӯз дар арсаи байналмилалӣ ҳамчун кишвари сулҳдӯст, ташаббускор ва ҷонибдори ҳамзистии осоишта шинохта мешавад.
Рӯзи Ғалаба барои инсоният на танҳо як хотираи таърихӣ, балки мактаби бузурги зиндагӣ ва дарси ҷовидонаи сулҳ ба ҳисоб меравад. Ин рӯз инсониятро ба андеша водор месозад, ки сулҳ бузургтарин неъмати ҳаёт буда, ҳифзи он вазифаи муқаддаси ҳар як инсон ва ҳар як ҷомеа мебошад. Таърихи пурфоҷиаи ҷанг нишон дод, ки ҷанг метавонад сарнавишти миллионҳо одамонро тағйир диҳад, иқтисоди давлатҳоро хароб созад ва ба зиндагии осоиштаи мардум зарари ҷуброннопазир расонад. Аз ҳамин хотир, таҷрибаи талхи гузашта моро ҳушдор медиҳад, ки бояд ҳамеша барои ҳифзи сулҳу субот ва ҳамдигарфаҳмӣ талош намоем.
9 май моро ба он ҳидоят мекунад, ки арзиши истиқлол, озодӣ ва ваҳдати миллиро амиқ дарк кунем. Ин рӯз хотиррасон менамояд, ки маҳз муттаҳидӣ, сабру таҳаммул ва муҳаббат ба Ватан инсонҳоро ба пирӯзӣ мерасонад. Барои наслҳои ҷавон Рӯзи Ғалаба ҳамчун мактаби бузурги ватандӯстӣ хизмат мекунад, зеро корнамоиҳои қаҳрамонони ҷанг намунаи олии ҷасорат, садоқат ва фидокорӣ мебошанд. Ҷавонон бояд аз ин таърих сабақ гирифта, барои ҳифзи сулҳ, пешрафти давлат ва рушди ҷомеа ҳиссаи арзандаи худро гузоранд.
Имрӯз, дар замоне ки ҷаҳон бо таҳдидҳои гуногуни сиёсӣ, иқтисодӣ ва низоъҳои минтақавӣ рӯ ба рӯ мебошад, аҳамияти сулҳ боз ҳам бештар мегардад. Дар чунин шароит, ҳифзи оромӣ ва суботи ҷомеа ба яке аз вазифаҳои асосии давлатҳо табдил ёфтааст. Ҷумҳурии Тоҷикистон низ бо шарофати сиёсати сулҳпарварона ва ваҳдатофарона тавонист фазои орому осоиштаро таъмин намояд ва барои рушди устувори кишвар заминаи мусоид фароҳам оварад.
Дар ин замина, хизматҳои таърихии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон хеле бузург ва арзишманд мебошанд. Маҳз бо сиёсати хирадмандона ва формулаи сулҳи Ҷаноби Олӣ, ки бар пояи гуфтугӯ, бахшиш, таҳаммулпазирӣ ва ваҳдати миллӣ асос ёфтааст, Тоҷикистон тавонист ба сулҳу суботи комил ноил гардад. Ин таҷрибаи сулҳофарӣ имрӯз ҳамчун намунаи нодири ҳалли низоъҳо дар сатҳи байналмилалӣ эътироф мешавад.
Рӯзи Ғалаба моро ҳамчунин ба эҳтироми таърих, гиромидошти хотираи қаҳрамонон ва пос доштани арзишҳои инсонӣ даъват менамояд. Қаҳрамононе, ки барои озодӣ ва зиндагии осоиштаи наслҳои оянда ҷони худро нисор карданд, ҳамеша дар саҳифаҳои таърих боқӣ хоҳанд монд. Ёди онҳо моро водор месозад, ки ба қадри сулҳу оромӣ бирасем ва барои ҳифзи он масъулияти баланд эҳсос намоем.
Дар хулоса метавон гуфт, ки 9 май ҳамчун рамзи пирӯзии ҳақиқат бар ботил, адолат бар зулм ва инсонгароӣ бар ваҳшоният аҳамияти бузурги таърихӣ ва маънавӣ дорад. Ин рӯз на танҳо таҷассумгари ғалабаи бузург мебошад, балки ҳамчун паёми сулҳ, дӯстӣ ва ҳамзистии осоишта барои тамоми инсоният хизмат мекунад. 9 май моро ба сӯи ояндаи дурахшон, ҷомеаи мутамаддин ва ҷаҳони беҷанг раҳнамоӣ намуда, таъкид месозад, ки танҳо тавассути сулҳ, ваҳдат ва ҳамдигарфаҳмӣ метавон рушди устувор ва зиндагии шоистаро таъмин кард.
Дар охир, аз номи кулли профессорону омӯзгорон ва кормандони Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон ва инчунин шахсан аз номи ректори донишкада, тамоми мардумони сулҳпарвар, аҳли заҳмат ва дӯстдорони оромиву суботро ба муносибати 9 май — Рӯзи Ғалаба самимона табрик менамоем.
Ба ҳамаи мардумони соҳибтамаддуну фарҳангпарвар сулҳу осоиш, саодатмандӣ, рӯзгори обод ва ваҳдати пойдор орзу намуда, умед дорем, ки осмони ҷаҳон ҳамеша софу беғубор боқӣ монда, инсоният дар фазои дӯстӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва эҳтироми арзишҳои инсонӣ зиндагӣ намояд. Бигзор сулҳ ҳамчун неъмати бузургтарин ҳамеша поянда бошад ва наслҳои оянда дар муҳити амну осуда ба камол расанд.
Ҳамзамон, ба мардуми фарҳангдӯсту тамаддунпарвари ориётаборон сулҳу суботи пойдор, осоиштагӣ, сарбаландӣ ва пешрафту шукуфоии ҳамешагӣ орзу менамоем. Бигзор риштаҳои дӯстӣ, ҳамзабонӣ, ҳамфарҳангӣ ва эҳтироми арзишҳои муштараки таърихӣ миёни мардумон ҳамеша таҳким ёфта, фазои ҳамдигарфаҳмӣ, сулҳу оромӣ ва ҳамзистии осоишта ҷовидона боқӣ монад.
Маҳмадалӣ Бахтиёр Набӣ
ректори Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон, узве вобастаи Академияи муҳандисии Ҷумҳурии Тоҷикистон, д.и.и., профессор.