Дар замони муосир шабакаҳои иҷтимоӣ ба ҷузъи ҷудонашавандаи ҳаёти ҷомеа табдил ёфтаанд. Facebook, Instagram, YouTube, TikTok, Telegram ва дигар платформаҳои рақамӣ барои муошират, гирифтани иттилоот, таҳсил ва мубодилаи андешаҳо имкониятҳои васеъ фароҳам меоранд. Бо вуҷуди ин, дар баробари имкониятҳои мусбат, фазои маҷозӣ метавонад барои паҳн намудани иттилооти бардурӯғ, даъватҳои ифротӣ ва ғояҳои экстремистӣ низ истифода шавад.
Ғояҳои экстремистӣ метавонанд тавассути матн, тасвир, навор, аудио ва паёмҳои гурӯҳӣ ба истифодабарандагон расонида шаванд. Хусусияти асосии шабакаҳои иҷтимоӣ суръати баланди паҳншавии иттилоот мебошад. Як мавод метавонад дар муддати кӯтоҳ ба шумораи зиёди одамон дастрас гардад. Аз ин рӯ, баланд бардоштани маърифати иттилоотӣ ва ташаккули фарҳанги дурусти истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ аҳамияти муҳим дорад.
Шабакаҳои иҷтимоӣ муҳити кушодаи иттилоотӣ мебошанд, ки дар он ҳар як истифодабаранда метавонад муҳтаво эҷод, қабул ва паҳн намояд. Ин имконият, аз як тараф, барои озодии муошират ва мубодилаи дониш мусоидат кунад, аз ҷониби дигар, метавонад аз ҷониби шахсони дорои ниятҳои зараровар истифода шавад.
Паҳншавии ғояҳои экстремистӣ дар фазои маҷозӣ метавонад бо истифода аз маводи эҳсосотӣ, иттилооти таҳрифшуда ва паёмҳое сурат гирад, ки кӯшиш мекунанд нисбат ба гурӯҳҳои муайяни иҷтимоӣ ё ақидаҳои дигар таҳаммулнопазирӣ ба вуҷуд оваранд.
Яке аз омилҳои муҳим суръати паҳншавии муҳтаво мебошад. Вақте ки корбар маводи шубҳанокро бе санҷиш бознашр мекунад, доираи паҳншавии он васеътар мегардад. Аз ин рӯ, масъулияти ҳар як истифодабаранда дар фазои иттилоотӣ хеле муҳим аст. Платформаҳои иҷтимоӣ барои нишон додани муҳтавои ба таваҷҷуҳи корбар мувофиқ аз алгоритмҳо истифода мебаранд. Муҳтавое, ки бештар дида, писандида ё мубодила мешавад, метавонад ба корбарони бештар пешниҳод гардад. Дар натиҷа, баъзан шахс метавонад пай дар пай бо маводи ҳамсон дучор шавад.
Ин ҳолат метавонад муҳити иттилоотии маҳдудеро ба вуҷуд оварад, ки дар он шахс бештар маводеро мебинад, ки ба ақида ё таваҷҷуҳи қаблии ӯ мувофиқат мекунад. Барои пешгирии чунин таъсир муҳим аст, ки истифодабарандагон аз манбаъҳои гуногун иттилоот гирифта, онро муқоиса ва таҳлил намоянд.
Ҳамчунин, бояд ба назар гирифт, ки на ҳар маводи баҳсбарангез ё радикалӣ ҳатман ба маънои ҳуқуқии «экстремистӣ» баробар аст. Арзёбии чунин муҳтаво бояд бар асоси қонунгузорӣ ва далелҳои мушаххас сурат гирад. Ҷавонон яке аз гурӯҳҳои фаъоли истифодабарандагони шабакаҳои иҷтимоӣ мебошанд. Давраи ҷавонӣ марҳилаи ташаккули ҷаҳонбинӣ, арзишҳо ва мавқеи шаҳрвандӣ мебошад. Аз ин рӯ, рушди тафаккури интиқодӣ ва саводи расонаӣ дар байни ҷавонон аҳамияти махсус дорад.
Ҷавон бояд тавонад иттилооти дуруст ва нодурустро аз ҳам фарқ кунад, манбаи маълумотро санҷад ва ба маводи эҳсосотӣ бе таҳлил бовар накунад. Масалан, ҳангоми дидани як навор ё матни баҳснок бояд ба саволҳои зерин диққат дод: Муаллиф кист? Манбаи аввалия кадом аст? Оё далелҳо тасдиқ шудаанд? Ҳадафи интишори мавод чист?
Ҷавоб додан ба чунин саволҳо ба ташаккули тафаккури мустақил мусоидат мекунад. Пешгирии таъсири манфии муҳтавои интернетӣ бояд аз оила оғоз ёбад. Муоширати озод ва боэътимоди волидон бо фарзандон имконият медиҳад, ки масъалаҳои вобаста ба муҳити маҷозӣ сари вақт муҳокима шаванд. Волидон бояд на танҳо истифодаи интернетро назорат кунанд, балки ба фарзандон тарзи дурусти муносибат бо иттилоотро омӯзонанд.
Муассисаҳои таълимӣ низ дар ин самт нақши муҳим доранд. Дар баробари донишҳои таълимӣ ба хонандагону донишҷӯён бояд асосҳои саводи рақамӣ, фарҳанги муоширати интернетӣ, тафаккури интиқодӣ ва маърифати ҳуқуқӣ омӯзонида шавад.
Таълим бояд ба он равона гардад, ки ҷавонон дар фазои маҷозӣ истифодабарандаи масъул бошанд ва пеш аз паҳн намудани ҳар гуна иттилоот дурустии онро санҷанд.
Барои коҳиш додани таъсири ғояҳои экстремистӣ дар шабакаҳои иҷтимоӣ як қатор чораҳо муҳим мебошанд:
баланд бардоштани саводи рақамӣ ва расонаии аҳолӣ;
ташаккули тафаккури интиқодӣ дар байни ҷавонон;
санҷидани манбаъ ва дурустии иттилоот пеш аз бознашр;
худдорӣ аз паҳн намудани муҳтавои шубҳанок ва таҳрикдиҳанда;
истифодаи имкониятҳои гузоришдиҳии шабакаҳои иҷтимоӣ нисбат ба муҳтавои эҳтимолан ғайриқонунӣ;
таҳкими ҳамкории оила, муассисаҳои таълимӣ ва ҷомеа;
таҳияи муҳтавои маърифатӣ ва созанда барои ҷавонон;
тарғиби таҳаммулпазирӣ, эҳтироми гуногунандешӣ ва муколамаи созанда.
Дар ин раванд воситаҳои ахбори омма низ нақши муҳим доранд. Расонаҳо метавонанд бо пешниҳоди маълумоти санҷидашуда ва маводи маърифатӣ ба ташаккули муҳити солими иттилоотӣ мусоидат намоянд.
Хулоса шабакаҳои иҷтимоӣ дар ҳаёти ҷомеаи муосир нақши муҳим доранд ва истифодаи онҳо метавонад ҳам паҳлуҳои мусбат ва ҳам хавфҳои муайян дошта бошад. Яке аз чунин хавфҳо истифодаи фазои маҷозӣ барои паҳн намудани ғояҳои экстремистӣ ва иттилооти таҳрикдиҳанда мебошад.
Муқовимат ба ин падида танҳо бо маҳдуд намудани муҳтавои зараровар маҳдуд намешавад. Пеш аз ҳама, зарур аст, ки дар ҷомеа саводи рақамӣ, маърифати ҳуқуқӣ ва тафаккури интиқодӣ инкишоф дода шавад. Истифодабаранда бояд дарк кунад, ки ҳар як бознашри иттилоот метавонад ба паҳншавии он таъсир расонад.
Ҷавонон, оила, муассисаҳои таълимӣ, воситаҳои ахбори омма ва мақомоти дахлдор бояд дар пешгирии таъсири ғояҳои экстремистӣ ҳамкории самаранок дошта бошанд. Истифодаи оқилонаи шабакаҳои иҷтимоӣ, санҷиши иттилоот ва эҳтироми арзишҳои инсонӣ метавонад барои ташаккули муҳити рақамии солим ва бехатар заминаи мусоид фароҳам оварад.
Дар ниҳоят, мубориза бо ғояҳои экстремистӣ дар интернет танҳо масъалаи технологӣ нест, балки масъалаи маърифатӣ, иҷтимоӣ ва шаҳрвандӣ мебошад. Ҷомеаи дорои саводи баланди иттилоотӣ ва тафаккури интиқодӣ метавонад ба паҳншавии иттилооти зараровар муқовимати бештар нишон диҳад ва фазои интернетиро ба муҳити дониш, ҳамкорӣ ва рушди созанда табдил диҳад.
Давлатов Хайриддин
мутахассиси шуъбаи кор бо ҷавонони Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон