Дар таърихи инсоният омӯзгор ҳамеша мақоми баланду арзанда доштааст. Аз замонҳои қадим то имрӯз ҷомеа ба шахсоне ниёз дорад, ки дониш, маърифат ва таҷрибаи худро ба насли наврас ва ҷавонон интиқол диҳанд. Омӯзгор танҳо шахси дарсдиҳанда нест, балки тарбиятгар, роҳнамо, маслиҳатгар ва созандаи оянда мебошад. Ӯ ба инсон хондану навиштан, андешидану хулоса баровардан, некӣ кардану масъулиятшинос буданро меомӯзонад. Аз ҳамин ҷост, ки омӯзгорро «равшангари ҷомеа» меноманд.
Ҷомеаи муосир дар шароите рушд мекунад, ки илму техника, технологияҳои иттилоотӣ ва муносибатҳои иҷтимоӣ бо суръати баланд тағйир меёбанд. Имрӯз ҳар як инсон бояд на танҳо дониш дошта бошад, балки тавонад онро дуруст истифода барад, иттилоотро таҳлил кунад, мустақилона қарор қабул намояд ва дар ҳалли масъалаҳои ҷомеа саҳм гузорад. Дар ин раванд нақши омӯзгор хеле муҳим аст. Ӯ насли наврас ва ҷавонро ба зиндагӣ омода месозад, дар онҳо ҷаҳонбинии солим ва эҳсоси масъулиятро ташаккул медиҳад.
Калимаи «равшангар» маънои шахсеро дорад, ки роҳи дигаронро бо нури дониш, ақл ва маърифат равшан мекунад. Ҷаҳолат, нодонӣ, таассуб ва беэътиноӣ ҷомеаро ба ақиб мебаранд, аммо дониш ва маърифат барои пешрафти он замина мегузорад. Омӯзгор тавассути таълим ва тарбия дар мубориза бо нодонӣ саҳми бузург мегузорад.
Омӯзгор бо ҳар як дарс дар ташаккули шахсияти хонанда ва донишҷӯ саҳм мегузорад. Дарси таърих метавонад ҳисси ватандӯстиро бедор кунад, дарси адабиёт муҳаббат ба забон ва фарҳангро афзун намояд, дарси табиатшиносӣ шавқи омӯзиши олами ҳастиро ба вуҷуд орад ва фанҳои дақиқ ва риёзӣ тафаккури мантиқиро инкишоф диҳанд. Ҳамин тавр, фаъолияти омӯзгор ба тамоми паҳлуҳои ҳаёти инсон таъсир мерасонад.
Яке аз вазифаҳои асосии омӯзгор ташаккул додани шахсияти комил мебошад. Шахсияти комил бояд дорои дониш, ҷаҳонбинии васеъ, ахлоқи ҳамида, иродаи қавӣ, ҳисси масъулият ва қобилияти муоширати солим бошад. Ин сифатҳо танҳо тавассути азхуд кардани китобҳои дарсӣ ба вуҷуд намеоянд. Барои рушди онҳо муносибати инфиродӣ, намунаи шахсӣ ва корҳои тарбиявии пайваста зарур аст.
Омӯзгор бояд ҳар як хонанда ва донишҷӯро ҳамчун шахсияти алоҳида шиносад. Қобилият, шавқу рағбат, хислат ва мушкилоти хонандагон ва донишҷӯён аз ҳамдигар фарқ мекунанд. Яке дар фанҳои дақиқ қавӣ аст, дигаре ба адабиёт, мусиқӣ ё санъат шавқ дорад. Омӯзгори соҳибтаҷриба истеъдоди ҳар як хонандаро ошкор намуда, барои рушди он шароит фароҳам меорад. Ӯ кӯшиш мекунад, ки хонанда худро дар мактаб озод, бехатар ва муҳим ҳис кунад.
Муносибати нек ва одилонаи омӯзгор ба хонанда ва донишҷӯ таъсири калон мерасонад. Сухани дилгармкунанда метавонад ба хонанда ва донишҷӯ неру бахшад, дар ҳоле ки муносибати сахтгирона ва беэътиноӣ метавонад шавқи ӯро ба таҳсил кам кунад. Аз ин рӯ, омӯзгор бояд дар баробари талабот, меҳрубонӣ ва таҳаммулпазириро низ фаромӯш накунад.
Таълим ва тарбия аз ҳам ҷудо нестанд. Агар хонанда ва донишҷӯ дониш дошта бошад, вале ахлоқи хуб, масъулиятшиносӣ ва эҳтироми дигаронро надошта бошад, дониши ӯ на ҳамеша ба манфиати ҷомеа истифода мешавад. Аз ин рӯ, омӯзгор бояд дар баробари таълими фаннӣ, тарбияи маънавию ахлоқии шогирдонро низ ба роҳ монад.
Дар раванди таълиму тарбия омӯзгор чунин арзишҳоро ташаккул медиҳад:
-эҳтироми падару модар ва калонсолон;
-дӯст доштани Ватан ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ;
-арҷ гузоштан ба забони давлатӣ ва фарҳанги миллӣ;
-меҳнатдӯстӣ ва масъулиятшиносӣ;
-ростқавлӣ, адолат ва инсондӯстӣ;
-эҳтироми ҳуқуқ ва андешаи дигарон;
-ҳифзи муҳити зист ва муносибати оқилона ба табиат.
Ин арзишҳо дар зиндагии ҳаррӯза, суҳбатҳо, чорабиниҳои оммавӣ ва муносибати худи омӯзгор ба донишҷӯён ташаккул меёбанд. Омӯзгоре, ки ба гуфтаҳои худ амал мекунад, барои шогирдон намунаи беҳтарин мебошад. Агар ӯ меҳнатдӯст, хушмуомила, масъулиятшинос ва одил бошад, донишҷӯён низ тадриҷан чунин сифатҳоро дар худ инкишоф медиҳанд.
Имрӯз, мо дар асри иттилоот зиндагӣ мекунем. Интернет ва технологияҳои рақамӣ барои гирифтани дониш имкониятҳои васеъ фароҳам овардаанд. Донишҷӯ метавонад аз китобхонаҳои электронӣ, дарсҳои маҷозӣ, барномаҳои таълимӣ ва захираҳои гуногуни иттилоотӣ истифода барад. Бо вуҷуди ин, зиёд будани иттилоот ҳамеша маънои дуруст будани онро надорад. Дар чунин вазъ омӯзгор ба шогирдон бояд фарҳанги иттилоотӣ омӯзонад.
Фарҳанги иттилоотӣ ин қобилияти ҷустуҷӯ, интихоб, таҳлил ва истифодаи дурусти маълумот мебошад. Хонанда ва донишҷӯ бояд донад, ки кадом манбаъ боэътимод аст, чӣ гуна маълумоти бардурӯғро аз ҳақиқат фарқ кардан мумкин аст ва истифодаи интернет чӣ гуна бояд ба манфиати таълим бошад. Омӯзгор дар ин самт роҳнамои асосӣ мебошад.
Технологияҳои муосир метавонанд сифати таълимро баланд бардоранд. Презентатсияҳо, наворҳои таълимӣ, тахтаҳои электронӣ, озмоишҳои маҷозӣ ва платформаҳои омӯзишӣ дарсро ҷолибтар мегардонанд. Аммо, истифодаи техника танҳо ба худ мақсад нест. Муҳим он аст, ки омӯзгор технологияро бо ҳадафи муайян ва ба таври самаранок истифода барад. Технология бояд ба фаҳмиши беҳтари мавзуъ, рушди тафаккур ва фаъол гардидани хонанда ва донишҷӯ мусоидат кунад.
Дар баробари ин, омӯзгор бояд шогирдонро аз истифодаи нодурусти интернет огоҳ намояд. Вақти зиёд сарф кардан дар шабакаҳои иҷтимоӣ, паҳн намудани маълумоти тасдиқнашуда, вобастагӣ ба бозиҳои электронӣ ва нодида гирифтани амнияти шахсӣ метавонад ба рушди хонанда ва донишҷӯ таъсири манфӣ расонад. Аз ин рӯ, таълими саводи рақамӣ яке аз вазифаҳои муҳими омӯзгори муосир мебошад.
Ҷомеаи пешрафта ба одамоне ниёз дорад, ки мустақилона фикр карда тавонанд. Аз ёд кардани маълумот барои рушди шахсият кофӣ нест. Хонанда ва донишҷӯ бояд тавонад далелҳоро муқоиса кунанд, савол гузорад, сабабу натиҷаро муайян намояд ва барои андешаи худ далел пешниҳод кунад.
Омӯзгор метавонад бо истифодаи саволҳои кушода, баҳсҳо, корҳои таҳқиқотӣ ва супоришҳои эҷодӣ тафаккури мустақили хонандагон ва донишҷӯёнро инкишоф диҳад. Дар чунин ҳолат хонанда ва донишҷӯ танҳо шунавандаи ғайрифаъол намемонад, балки иштирокчии фаъоли раванди таълим мегардад. Ӯ меомӯзад, ки хато кардан қисми табиии омӯзиш аст ва аз ҳар як иштибоҳ метавон сабақ гирифт.
Масалан, ҳангоми омӯзиши як масъалаи таърихӣ омӯзгор метавонад хонандагон ва донишҷӯёнро ба гурӯҳҳо ҷудо карда, аз онҳо талаб намояд, ки сабабҳо ва натиҷаҳои воқеаро таҳлил кунанд. Ҳар гурӯҳ андешаи худро пешниҳод намуда, онро бо далелҳо ҳимоя мекунад. Ин усул на танҳо дониши таърихиро мустаҳкам месозад, балки малакаи гуфтугӯ, ҳамкорӣ ва андешарониро низ инкишоф медиҳад.
Омӯзгори муосир бояд ба фикри хонанда ва донишҷӯ эҳтиром гузорад. Эҳтиром ба андеша маънои қабул кардани ҳар як фикрро надорад, балки маънои фароҳам овардани имконият барои баёни он ва муҳокимаи одилонаро дорад. Чунин муҳит дар хонандагон ва донишҷӯён ҷасорат, эътимод ба худ ва масъулияти фикриро ба вуҷуд меорад.
Касби омӯзгорӣ аз ҷумлаи касбҳои пуршараф, вале сермасъулият мебошад. Омӯзгор бо зеҳн, қалб ва ояндаи инсон кор мекунад. Ҳар як сухан, баҳо, маслиҳат ва муносибати ӯ метавонад ба тақдири хонанда ё донишҷӯ таъсир расонад. Барои ҳамин, омӯзгор бояд касби худро дӯст дорад ва ба аҳамияти кори худ бовар дошта бошад.
Омӯзгори дилсӯз барои ҳар як дарс омодагӣ мебинад, усулҳои нав меҷӯяд, дониши худро такмил медиҳад ва аз таҷрибаи ҳамкасбон истифода мебарад. Ӯ медонад, ки ҷомеа тағйир меёбад ва омӯзгор низ бояд ҳамқадами замон бошад.
Омӯзгори воқеӣ аз омӯзиш бознамеистад. Ӯ китоб мехонад, дар семинару курсҳои такмили ихтисос иштирок мекунад, аз технологияҳои нав истифода мебарад ва таҷрибаи худро таҳлил мекунад. Омӯзгор ҳар қадар бештар омӯзад, ҳамон қадар метавонад ба шогирдон дониши мукаммалтар диҳад.
Муҳаббати омӯзгор ба касб инчунин дар сабру таҳаммул зоҳир мегардад. Баъзан, шогирдон ба мушкилӣ дучор мешаванд, дар дарс фаъол нестанд ё ба хатогиҳо роҳ медиҳанд. Дар чунин ҳолат омӯзгор бояд сабаби мушкилро муайян намуда, роҳи дастгирии шогирдро пайдо кунад.
Омӯзгор низ бояд бо волидон муносибати дуруст ва созанда барқарор кунад. Мақсади чунин ҳамкорӣ танҳо гуфтани камбудиҳои хонанда ё донишҷӯ нест, балки ҷустуҷӯи роҳи беҳтарини дастгирии ӯ мебошад. Суҳбати самимӣ миёни омӯзгор ва падару модар метавонад сабаби бартараф шудани мушкилоти таълимӣ ё рафтории хонанда ё донишҷӯ гардад.
Ҳамкории оилаву мактаб ва донишкадаҳо махсусан дар тарбияи маънавӣ ва иҷтимоии кӯдак, наврас ва ҷавон аҳамияти калон дорад. Вақте, ки талаботи муассисаи таълимӣ ва оила ба ҳам мувофиқанд, шогирд худро дар муҳити устувор ва боварибахш эҳсос мекунад. Дар чунин шароит ӯ бештар ба омӯзиш ва рушди шахсии худ таваҷҷуҳ менамояд.
Барои рушди соҳаи маориф ҳамкории омӯзгорон низ муҳим аст. Омӯзгорон бояд таҷрибаи худро бо ҳам мубодила кунанд, аз муваффақиятҳои ҳамдигар омӯзанд ва дар ҳалли мушкилоти таълимӣ якдигарро дастгирӣ намоянд. Ҳамкории касбӣ сифати дарсро беҳтар карда, муҳити солими кориро ба вуҷуд меорад.
Омӯзгори ҷавон метавонад аз таҷрибаи омӯзгори собиқадор сабақ гирад, омӯзгори собиқадор бошад, аз неру, навоварӣ ва дониши технологии ҳамкори ҷавон истифода барад. Чунин ҳамдигаромӯзӣ барои рушди муассисаи таълимӣ ва баланд бардоштани сатҳи касбии омӯзгорон замина мегузорад.
Эҳтироми байни омӯзгорон ба шогирдон низ таъсир мерасонад. Агар онҳо дар муҳити ҳамкорӣ, эҳтиром ва масъулият фаъолият кунанд, шогирдон низ муносибати хубро меомӯзанд. Муассисаи таълимӣ бояд на танҳо ҷойи дарс, балки муҳити фарҳангӣ ва маънавии солим бошад.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ҳифзи арзишҳои миллӣ вазифаи муҳим мебошад. Ҷавонон бо фарҳангҳо, забонҳо ва тарзи зиндагии гуногун шинос мешаванд. Ин раванд имкониятҳои нав фароҳам меорад, вале ҳамзамон метавонад боиси дур шудани баъзеҳо аз забон, фарҳанг ва анъанаҳои миллӣ гардад. Омӯзгор дар чунин вазъ бояд ба насли наврас ва ҷавон барои дарки дурусти арзишҳои миллӣ ёрӣ расонад.
Омӯзгор бояд ба шогирдон фаҳмонад, ки ватандӯстӣ танҳо сухан гуфтан дар бораи Ватан нест. Ватандӯстӣ дар хуб хондан, боинтизом будан, ҳифзи табиат, эҳтироми қонун, муносибати нек ба мардум ва саҳм гузоштан дар пешрафти ҷомеа ифода меёбад. Ҳар як кори нек метавонад қадаме барои ободии Ватан бошад.
Бо вуҷуди аҳамияти бузурги касби омӯзгорӣ, фаъолияти он осон нест. Шумораи зиёди шогирдон дар синф, фарқияти сатҳи дониш, камбудии баъзе воситаҳои таълимӣ, зарурати истифодаи технологияҳои нав ва масъулияти баланди тарбиявӣ аз омӯзгор меҳнати зиёд талаб мекунанд.
Хулоса, омӯзгор воқеан равшангари ҷомеаи муосир мебошад. Ӯ ба инсон нури дониш мебахшад, дар дили шогирдон меҳри илму маърифатро бедор мекунад ва онҳоро барои зиндагии мустақилона омода месозад. Омӯзгор дар баробари таълим, тарбия ва ташаккули шахсият, дар ҳифзи арзишҳои миллӣ, рушди тафаккури мустақил ва омода намудани шаҳрвандони масъул аст ва саҳми бузург мегузорад.
Ҷомеаи ободу пешрафта бе омӯзгори соҳибмаърифат, навовар ва масъулиятшинос вуҷуд дошта наметавонад. Ҳар як мутахассиси варзида, пеш аз ҳама, шогирди омӯзгор аст. Аз ҳамин рӯ, эҳтироми омӯзгор маънои эҳтиром ба дониш, фарҳанг ва ояндаи ҷомеаро дорад.
Омӯзгори ҳақиқӣ мисли чароғест, ки худ месӯзад ва ба дигарон равшанӣ мебахшад. Ӯ бо меҳнати ҳаррӯзаи худ қалбҳо ва зеҳнҳоро равшан месозад, роҳи дурустро нишон медиҳад ва дар бунёди ояндаи беҳтар саҳм мегузорад. Агар омӯзгорро дастгирӣ намоем, ба меҳнати ӯ арҷ гузорем ва барои фаъолияти самаранокаш шароити муносиб фароҳам орем, дар ҳақиқат ба пешрафти ҷомеа ва ободии Ватан мусоидат хоҳем кард.
Зиёмидинов Б.М.
профессори кафедраи математикаи олӣ ва зеҳни сунъии Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон