Имсол барои мо сокинони кишвар ифтихори бузург аст, ки 35-умин солгарди Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро бо сари баланд таҷлил менамоем. Истиқлолияти давлатӣ санаи муборак ва фархунда мебошад! Истиқлолияти давлатӣ барои ҳар як миллату давлат рамзи озодӣ, соҳибихтиёрӣ ва муайян намудани роҳи мустақили рушди иқтисодиву иҷтимоӣ мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон санаи 9-уми сентябри соли 1991 истиқлолияти давлатии худро ба даст оварда, дар тӯли 35 сол роҳи пурпечутоб, вале пуршарафи бунёди давлати миллӣ ва таҳкими иқтисодиёти кишварро тай намуд. Дар ин давра соҳаҳои гуногуни иқтисоди миллӣ, аз ҷумла саноат, энергетика, кишоварзӣ, сохтмон ва бахусус соҳаи кӯҳкорӣ ба марҳилаи нави рушд ворид гардиданд.
Ҷумҳурии Тоҷикистон аз ҷиҳати захираҳои табии зеризаминӣ кишвари дорои имкониятҳои фаровон ба ҳисоб меравад. Қаторкӯҳҳои баланд, сохтори мураккаби геологӣ ва таърихи тӯлонии ташаккули қаъри замин боиси мавҷудияти захираҳои гуногуни маъданӣ гардидааст. Дар ҳудуди ҷумҳурӣ конҳои тилло, нуқра, сурб, руҳ, ангишт, симоб, флюорит, сангҳои ороишӣ ва дигар намудҳои ашёи хоми минералӣ мавҷуданд, ки истифодаи оқилонаи ин захираҳо метавонад барои рушди саноати миллӣ, таъсиси ҷойҳои нави корӣ, афзоиши даромади буҷет ва беҳтар гардидани сатҳи зиндагии аҳолӣ заминаи устувор фароҳам оварад.
Дар даврони истиқлолият сиёсати давлатӣ ба самти истифодаи самараноки захираҳои табиӣ, рушди саноати истихроҷӣ ва коркарди ашёи хоми минералӣ равона гардид. Имрӯз соҳаи кӯҳкорӣ яке аз самтҳои муҳими рушди саноати кишвар маҳсуб ёфта, дар татбиқи ҳадафҳои стратегии Ҷумҳурии Тоҷикистон нақши муҳим мебозад.
Солҳои аввали соҳибистиқлолӣ барои иқтисодиёти Тоҷикистон давраи хеле мураккаб буд. Ноустувории иқтисодӣ, мушкилоти иҷтимоӣ ва дигар омилҳо ба фаъолияти корхонаҳои саноатӣ таъсири манфӣ расонида буданд, ки вазъро мураккаб гардонида буд. Бо сиёсати хирадмандонаи созандаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ- Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар кишвар сулҳу субот барқарор гардида, пояҳои давлатдорӣ таҳким ёфта, имкониятҳои нав барои эҳёи иқтисоди миллӣ ва рушди истеҳсолот фароҳам оварда шуд.
Дар ин раванд саноати кӯҳкорӣ низ тадриҷан рушд кард. Институтҳо ба омӯзиши захираҳои зеризаминӣ, ҷалби сармоягузории дохиливу хориҷӣ, навсозии корхонаҳо ва ҷорӣ намудани технологияҳои муосири истихроҷ ва коркарди маъдан таваҷҷуҳи бештар зоҳир намуданд.
Яке аз самтҳои муҳими сиёсати иқтисодии кишвар дар ин даврон ташаккули заминаҳои ҳуқуқӣ ва иқтисодии фаъолияти соҳаи кӯҳкорӣ мебошад. Қонунгузории марбут ба сарватҳои зеризаминӣ, истифодаи қаъри замин, ҳифзи муҳити зист ва фаъолияти соҳибкорӣ барои ба низом даровардани муносибатҳои соҳа замина фароҳам овард.
Қайд намудан лозим аст, ки рушди соҳаи кӯҳкорӣ ба таҳкими дигар бахшҳои иқтисод низ таъсири мусбат мерасонад. Зеро фаъолияти як корхонаи кӯҳӣ на танҳо бо истихроҷи маъдан маҳдуд мегардад, балки ба соҳаҳои нақлиёт, энергетика, сохтмон, мошинсозӣ, хизматрасонӣ ва савдо низ талаботи нав ба вуҷуд меоварад. Ҳамин тавр, рушди кӯҳкорӣ метавонад ба рушди маҷмӯии минтақаҳои кӯҳӣ ва кишвар мусоидат намояд.
Қобили қайд аст, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои захираҳои гуногуни табиӣ буда, ҷойгиршавии кишвар дар минтақаи кӯҳии Осиёи Марказӣ ва сохтори мураккаби геологии он боис ба ташаккули конҳои сершумори канданиҳои фоиданок гардидааст.
Тилло яке аз маъданҳои муҳим дар иқтисодиёти муосири Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Дар кишвар як қатор минтақаҳое мавҷуданд, ки барои истихроҷи тилло имкониятҳои назаррас доранд. Истифодаи самараноки ин захираҳо метавонад ба рушди саноати коркарди маъдан ва афзоиши содироти маҳсулоти саноатӣ мусоидат кунад.
Нуқра низ аз ҷумлаи маъданҳои муҳими кишвар мебошад. Тоҷикистон аз лиҳози захираҳои нуқра дар минтақа мавқеи назаррас дорад. Истеҳсол ва коркарди ин металл барои иқтисоди миллӣ аҳамияти калон дошта, имконияти ворид намудани технологияҳои муосир ва рушди корхонаҳои саноатиро зиёд менамояд.
Ғайр аз ин, дар Ҷумҳурии Тоҷикистон захираҳои сурб, руҳ, мис, флюорит, ангишт, намаксанг, масолеҳи сохтмонӣ ва дигар маъданҳо мавҷуданд. Ҳар яке аз ин захираҳо метавонад дар рушди соҳаҳои алоҳидаи саноат нақши муҳим дошта бошад.
Бо вуҷуди ин, сарватҳои зеризаминии кишвар захираҳои барқарорнашаванда мебошанд. Аз ин рӯ, истифодаи онҳо бояд бар асоси принсипҳои самаранокӣ, масъулиятшиносӣ ва ҳифзи муҳити зист сурат гирад. Дар баробари истихроҷи маъдан зарур аст, ки коркарди он дар дохили кишвар зиёд карда шавад. Ин имкон медиҳад, ки арзиши иловагӣ дар дохили ҷумҳурӣ ба вуҷуд омада, иқтисоди миллӣ аз содироти ашёи хоми камкоркардшуда вобастагии камтар дошта бошад.
Таъкид бояд кард, ки соҳаи кӯҳкорӣ яке аз бахшҳои муҳими иқтисодиёти саноатии кишвар буда, дар таъмини рушди истеҳсолот ва ташкили ҷойҳои нави корӣ саҳми назаррас мегузорад.
Яке аз афзалиятҳои асосии рушди соҳа таъсиси ҷойҳои корӣ мебошад. Корхонаҳои кӯҳӣ ба мутахассисони соҳаҳои гуногун — геологҳо, муҳандисони кӯҳӣ, маркшейдерҳо, технологҳо, энергетикҳо, механикҳо, ронандагон ва дигар кормандон эҳтиёҷ доранд. Аз ин рӯ, рушди соҳа барои шуғли аҳолӣ, махсусан дар минтақаҳои кӯҳӣ, имкониятҳои нав фароҳам меорад.
Дар даврони соҳибистиқлолӣ корхонаи зиёд дар соҳаи кӯҳкорӣ ба истифода дода шуд, ки ҳамаи самараи истиқлол ва сиёсати хирадмандонаи Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад.
Рушди соҳаи кӯҳкорӣ ба афзоиши истеҳсоли маҳсулоти саноатӣ ва васеъ гардидани имкониятҳои содиротии кишвар низ мусоидат менамояд. Маҳсулоти маъданӣ ва металлҳои қиматбаҳо метавонанд дар бозорҳои байналмилалӣ талаботи муайян дошта бошад.
Дар ин замина, саноати кӯҳкорӣ метавонад ба яке аз муҳаррикҳои асосии индустриализатсияи иқтисоди миллӣ табдил ёбад. Агар ашёи хоми минералӣ дар дохили кишвар коркард шуда, ба маҳсулоти ниҳоӣ ё нимтайёр табдил дода шавад, арзиши иқтисодии он чанд маротиба афзоиш меёбад.
Қайд бояд кард, ки қисми зиёди захираҳои маъдании Ҷумҳурии Тоҷикистон дар минтақаҳои кӯҳӣ ҷойгир шудаанд. Аз ин рӯ, рушди соҳаи кӯҳкорӣ метавонад барои ободонии минтақаҳои дурдаст ва беҳтар намудани инфрасохтори онҳо аҳамияти калон дошта бошад.
Таъсиси корхонаҳои нав зарурати сохтмони роҳҳо, хатҳои интиқоли барқ, иншооти иҷтимоӣ ва дигар инфрасохторро ба миён меорад. Дар натиҷа, на танҳо корхона, балки маҳалҳои аҳолинишини атроф низ рушд мекунанд.
Бунёди инфрасохтори истеҳсолӣ ва иҷтимоӣ метавонад ба беҳтар шудани дастрасии аҳолӣ ба хизматрасониҳои гуногун мусоидат кунад. Ҳамчунин, афзоиши фаъолияти иқтисодӣ дар минтақаҳо барои рушди соҳибкории хурду миёна замина фароҳам меорад.
Ҳангоми татбиқи лоиҳаҳои нави кӯҳӣ бояд масъалаҳои барқарорсозии заминҳои истифодашуда, пешгирии ифлосшавии обҳо, идоракунии партовҳои истеҳсолӣ ва кам кардани таъсири манфӣ ба табиат низ ба назар гирифта шавад.
Дар шароити тағйирёбии иқлим ва афзоиши талабот ба захираҳои табиӣ аҳамияти истифодаи оқилонаи сарватҳои зеризаминӣ боз ҳам бештар мегардад. Принсипи асосӣ бояд чунин бошад: захираҳои табиӣ на танҳо барои имрӯз, балки барои наслҳои оянда низ нигоҳ дошта шаванд.
Аз ин лиҳоз, рушди соҳаи кӯҳкорӣ бояд бо рушди технологияҳои «сабз», сарфаи энергия ва об, истифодаи оқилонаи замин ва кам намудани партовҳо ҳамоҳанг бошад.
Яке аз омилҳои муҳими рушди соҳаи кӯҳкорӣ тайёр намудани мутахассисони баландихтисос мебошад. Технологияҳои муосири кӯҳӣ дониши амиқ дар соҳаҳои геология, муҳандисии кӯҳӣ, энергетика, экология ва идоракунии истеҳсолотро талаб мекунад.
Дар шароити рушди саноати миллӣ зарур аст, ки ҷавонон ба касбҳои техникӣ бештар ҷалб карда шаванд. Мутахассисони ҷавон бояд бо технологияҳои нав, таҷҳизоти муосир ва усулҳои пешрафтаи идоракунии истеҳсолот шинос бошанд.
Ҳамкории муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва корхонаҳои саноатӣ метавонад дар тайёр намудани кадрҳои зарурӣ нақши муҳим бозад. Таҷрибаомӯзии донишҷӯён дар корхонаҳо, гузаронидани корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ ва ҷалби мутахассисони истеҳсолӣ ба раванди таълим аз ҷумлаи роҳҳои самараноки омода намудани кадрҳои миллӣ мебошад, ки айни замон Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон дар ин самт як қатор корҳоро ба сомон расонидааст.
Дар баробари ин, рушди илмҳои геологӣ ва кӯҳӣ низ аҳамияти махсус дорад. Омӯзиши нави захираҳои зеризаминӣ, таҳқиқи усулҳои самараноки истихроҷ ва коркарди маъданҳо ва ҷорӣ намудани технологияҳои рақамӣ метавонад самаранокии соҳаи кӯҳкориро баланд бардорад.
35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои таҳлили дастовардҳои гузашта ва муайян намудани вазифаҳои оянда имконияти хуб фароҳам меорад. Дар солҳои минбаъда соҳаи кӯҳкорӣ метавонад дар рушди саноати кишвар нақши боз ҳам муҳимтар дошта бошад.
Самти дигари муҳим рақамикунонии истеҳсолот мебошад. Истифодаи системаҳои автоматикунонӣ, мониторинги рақамӣ, моделсозии геологӣ ва дигар технологияҳои муосир метавонад самаранокии корҳои геологӣ ва кӯҳиро баланд бардорад.
Ҳамчунин, зарур аст, ки ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи геология ва кӯҳкорӣ густариш ёбад. Ҷалби сармоя ва технологияҳои муосир дар сурати риояи манфиатҳои миллӣ метавонад ба рушди устувори соҳа мусоидат намояд.
Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон марҳилаи нави таърихиро оғоз намуд. Дар тӯли 35 сол кишвар дар самти таҳкими давлатдорӣ, рушди иқтисоди миллӣ ва ташаккули саноати муосир қадамҳои муҳим гузошт. Дар ин раванд соҳаи кӯҳкорӣ ҳамчун яке аз бахшҳои муҳими саноатӣ мавқеи хос пайдо кард.
Захираҳои фаровони маъданӣ, мавҷудияти имкониятҳои геологӣ ва талаботи рӯзафзун ба ашёи хоми минералӣ кишварро дорои имкониятҳои васеъ барои рушди минбаъдаи соҳаи кӯҳкорӣ мегардонад. Истифодаи оқилона ва самараноки ин захираҳо метавонад барои рушди иқтисодӣ, таъсиси ҷойҳои нави корӣ, баланд гардидани иқтидори саноатӣ ва рушди минтақаҳои кӯҳӣ мусоидат намояд.
Бо вуҷуди ин, рушди соҳа бояд бар асоси истифодаи масъулонаи сарватҳои табиӣ, ҳифзи муҳити зист, таъмини бехатарии меҳнат, коркарди амиқи маъданҳо ва тайёр намудани мутахассисони баландихтисос сурат гирад.
35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон имкони нав фароҳам овард барои рушди комили соҳаҳои мухталифи саноат. Дар оянда соҳаи кӯҳкорӣ метавонад дар раванди индустриализатсияи иқтисоди миллӣ ва таъмини рушди устувори Ҷумҳурии Тоҷикистон саҳми боз ҳам бештар гузорад.
35-солагии истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон хуҷаста бод, ҳамватанони арҷманд!
35-соли созандагӣ ва ободонӣ муборак!
Маҳмудов ҲАСАНБОЙ
декани факултети корҳои кӯҳии Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон