Бояд таъкид намуд, ки ҷамъият дар ҳама давру замон бо мушкилоти гуногуни иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ рӯ ба рӯ мегардад. Яке аз чунин падидаҳои номатлуб, ки ба рушди маънавӣ ва иҷтимоии инсон таъсири манфӣ мерасонад, ин хурофотпарастӣ мебошад. Хурофотпарастӣ ҳамчун эътиқод ба ақидаҳо, тасаввурот ва амалҳое, ки асоси илмӣ ва мантиқӣ надоранд, метавонад ҷаҳонбинии инсонро маҳдуд намуда, ӯро аз воқеият дур бисозад. Ҳар қадаре ки инсон аз дониш, маърифат ва тафаккури илмӣ дур бошад, ҳамон қадар эҳтимоли ба хурофот ва ақидаҳои беасос гаравидани ӯ бештар мегардад.
Хурофот дар таърихи инсоният падидаи нав нест. Дар замонҳои қадим, вақте ки инсон бисёр ҳодисаҳои табиат ва ҷомеаро дуруст дарк намекард, барои онҳо сабабҳои ғайривоқеӣ меҷуст. Раъду барқ, гирифтани офтобу моҳ, бемориҳои гуногун, хушксолӣ ва дигар рӯйдодҳои табиӣ аксаран ба қувваҳои ғайбӣ нисбат дода мешуданд. Бо пешрафти илму техника ва густариши донишҳои инсонӣ бисёре аз чунин ҳодисаҳо шарҳу тавзеҳи илмӣ пайдо карданд. Бо вуҷуди ин, баъзе шаклҳои хурофот то имрӯз дар байни мардум боқӣ мондаанд.
Масъалаи мубориза бо хурофотпарастӣ танҳо масъалаи як шахс нест, балки масъалаи муҳими ҷомеа мебошад. Зеро хурофот метавонад ба рушди тафаккури солим, маориф, илм, фарҳанг ва муносибатҳои иҷтимоӣ таъсири манфӣ расонад. Аз ин рӯ, баланд бардоштани маърифати ҷомеа ва ташаккули ҷаҳонбинии илмӣ яке аз роҳҳои асосии пешгирии хурофотпарастӣ ба ҳисоб меравад.
Қайд намудан зарур аст, ки хурофотпарастӣ ҳолатест, ки инсон ба боварҳо ва тасаввуроти беасос ҳамчун ҳақиқати мутлақ побанд мекунад. Масалан, баъзе одамон ба нишонаҳои гуногун аз қабили «фоли нек», «фоли бад», рақамҳои бахт ё бебахт, таъсири баъзе ашёҳо ва дигар ақидаҳои ғайриилмӣ бовар мекунанд. Дар баъзе ҳолатҳо инсон метавонад тасмимҳои муҳими ҳаёти худро на бар асоси дониш ва далел, балки бар асоси чунин боварҳо қабул намояд.
Сабабҳои пайдоиши ин омили номатлуб яъне хурофот гуногун аст. Яке аз сабабҳои асосӣ сатҳи пасти маърифат ва дониш мебошад. Шахсе, ки дониши кофӣ надорад ва қобилияти таҳлилӣ ва интиқодӣ дар ӯ суст ташаккул ёфтааст, метавонад ҳар гуна иттилооти беасосро ба осонӣ қабул намояд.
Сабаби дигар ин тарс аз номаълумӣ мебошад. Вақте инсон бо мушкилие рӯ ба рӯ мешавад ва роҳи воқеии ҳалли онро намедонад, эҳтимол дорад ба усулҳои ғайриилмӣ рӯ оварад.
Муҳити иҷтимоӣ низ дар ташаккули хурофот нақши муҳим дорад. Агар кӯдак аз хурдӣ дар оила ё муҳити атроф бо ақидаҳои хурофотӣ тарбия ёбад, эҳтимол дорад онҳоро бе санҷиш ва таҳлил ҳамчун ҳақиқат қабул кунад. Аз ин рӯ, нақши оила, мактаб ва ҷомеа дар ташаккули ҷаҳонбинии солими насли наврас хеле муҳим аст.
Хурофотпарастӣ аз хиштҳои асосии ҷаҳолат мебошад. Ҷаҳолатро метавон ҳамчун нодонӣ ва дур будан аз дониш, маърифат ва ҳақиқати воқеӣ маънидод кард. Вақте инсон дониш надорад, ҷойи донишро метавонад тасаввуроти беасос ва ақидаҳои сохта ишғол кунад.
Ҷаҳолат инсонро аз қобилияти дуруст таҳлил кардани воқеаҳо маҳрум месозад. Масалан, агар шахс ба ҳар як ҳодисаи тасодуфӣ маънои ғайбӣ диҳад, ӯ наметавонад сабабҳои воқеии онро муайян созад. Ин гуна муносибат боиси он мегардад, ки инсон ба ҷои ҷустуҷӯи роҳи ҳалли мушкилот мунтазири «аломат», «бахт» ё кӯмаки қувваҳои номаълум гардад, ки ин ғалат мебошад.
Хурофот инчунин метавонад қобилияти мустақилона фикр кардани инсонро заиф гардонад. Инсон бояд пеш аз қабул кардани ҳар як ақида савол диҳад: Оё ин далел дорад? Оё онро илм тасдиқ мекунад? Сабаби воқеии ин ҳодиса дар чист? Чунин саволҳо барои рушди тафаккури интиқодӣ муҳим мебошад. Агар инсон ба ҳар сухани шунидааш бовар кунад, ӯ метавонад ба осонӣ мавриди фиреб ва сӯиистифода қарор гирад.
Аз ин рӯ, мубориза бар зидди хурофот пеш аз ҳама мубориза барои баланд бардоштани сатҳи дониш ва маърифати ҷомеа мебошад. Ҷомеаи босавод ва огоҳ метавонад падидаҳоро бо ақлу мантиқ таҳлил кунад ва роҳи дурусти ҳалли мушкилотро пайдо намояд.
Пешрафти ҳар ҷомеа аз сатҳи дониш, фарҳанг, илм ва ҷаҳонбинии аъзои он вобаста аст. Агар дар ҷомеа хурофотпарастӣ густариш ёбад, он метавонад ба равандҳои рушди иҷтимоӣ таъсири манфӣ расонад.
Яке аз оқибатҳои хурофот паст шудани таваҷҷуҳ ба илм мебошад. Илм инсонро водор мекунад, ки ҳодисаҳоро бо далел ва таҷриба омӯзад. Хурофот бошад, аксаран инсонро ба қабул кардани ҷавобҳои омода ва беасос одат мекунонад. Дар натиҷа, шахс метавонад аз таҳқиқ, омӯзиш ва ҷустуҷӯи ҳақиқат даст бикашад.
Хурофот метавонад ба иқтисодиёти оила низ зарар бирасонад. Баъзе одамон барои иҷрои расму оинҳои беасос ё истифодаи хизматрасониҳои фиребгарона маблағи зиёд сарф мекунанд. Ҳол он ки ин маблағро метавон барои таҳсил, беҳтар намудани шароити зиндагӣ, рушди касбӣ ё дигар корҳои судманд истифода бурд.
Хурофот инчунин, метавонад муносибатҳои солими иҷтимоиро халалдор кунад. Баъзе ақидаҳои беасос боиси бадбинӣ, гумонбарӣ ва муносибати нодуруст нисбат ба дигарон мешаванд. Аз ин лиҳоз, ҷомеаи муосир бояд барои ташаккули муносибатҳои баробарҳуқуқӣ, эҳтиром ба инсон ва фарҳанги муколама кӯшиш намояд.
Яке аз самараноктарин роҳҳои мубориза бо хурофот рушди маориф ва илм мебошад. Маориф ба инсон дониш медиҳад, илм бошад, тарзи дуруст фикр кардан ва таҳлил намудани воқеиятро меомӯзонад.
Мактаб ва муассисаҳои таълимӣ дар ин самт нақши муҳим доранд. Дар раванди таълим бояд на танҳо донишҳои фаннӣ, балки қобилияти андешаронӣ, таҳлил, муқоисаи далелҳо ва шинохти иттилооти нодуруст низ инкишоф дода шавад. Хусусан дар замони рушди босуръати интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ саводи иттилоотӣ аҳамияти махсус пайдо кардааст.
Оила низ дар ташаккули ҷаҳонбинии кӯдак нақши бузург дорад. Волидайн бояд фарзандони худро ба китобхонӣ, омӯзиш, савол додан ва ҷустуҷӯи ҷавобҳои асоснок ташвиқ кунанд. Ба кӯдак бояд фаҳмонид, ки надонистани чизе айб нест, аммо кӯшиш накардан барои омӯхтани он метавонад монеаи рушди инсон гардад.
Расонаҳо ва шабакаҳои иҷтимоӣ низ метавонанд дар мубориза бо хурофот саҳми назаррас гузоранд. Паҳн намудани маводи илмӣ, барномаҳои маърифатӣ, мақолаҳои таҳлилӣ ва маълумоти боэътимод метавонад сатҳи огоҳии мардумро баланд бардорад. Дар баробари ин, бояд аз паҳн намудани иттилооти бардурӯғ ва тарғиби хурофот худдорӣ кард.
Мубориза бо хурофот танҳо вазифаи давлат, мактаб ё олимон нест. Ҳар як инсон бояд барои баланд бардоштани маърифати худ ва атрофиёнаш кӯшиш намояд. Пеш аз бовар кардан ба ҳар гуна маълумот бояд манбаи онро санҷид ва ба далелҳо такя кард.
Шаҳрванди огоҳ бояд дарк намояд, ки мушкилоти зиндагӣ асосан тавассути дониш, меҳнат, сабр ва қабули қарорҳои дуруст ҳал мешавад. Ба ҷойи интизори «бахт» инсон бояд барои расидан ба ҳадафҳои худ амал кунад. Ба ҷойи тарс аз овозаҳо бояд сабаби воқеии ҳодисаҳоро ҷустуҷӯ намояд.
Махсусан, ҷавонон бояд дар ин масъала мавқеи фаъол дошта бошанд. Ҷавонони босавод, соҳибкасб ва дорои тафаккури интиқодӣ метавонанд нерӯи асосии рушди ҷомеа бошанд. Ҳар қадар ҷавонон ба илм, технология, китобхонӣ ва худомӯзӣ таваҷҷуҳ кунанд, ҳамон қадар замина барои густариши хурофот камтар мегардад.
Хурофотпарастӣ яке аз падидаҳои номатлубест, ки метавонад инсонро аз воқеият дур сохта, ба ҷаҳолат ва ақибмондагии маънавию иҷтимоӣ оварда расонад. Он дар заминаи нодонӣ, тарс, камбуди маърифат ва набудани тафаккури интиқодӣ ба вуҷуд омада, метавонад ба ҳаёти шахсӣ ва рушди ҷомеа таъсири манфӣ расонад.
Ҷомеаи пешрафта ҷомеаест, ки дар он дониш, илм, меҳнат, қонун ва тафаккури солим арзиши баланд дорад. Барои пешгирӣ ва коҳиш додани хурофотпарастӣ бояд сатҳи маърифати аҳолӣ баланд бардошта шуда, фарҳанги илмӣ ва саводи иттилоотӣ густариш дода шавад. Оила, мактаб, донишгоҳ, воситаҳои ахбори омма ва худи шаҳрвандон дар ин раванд масъулияти муҳим доранд.
Ҳар як инсон бояд дарк намояд, ки пешрафти ҷомеа аз андешаи ҳар як шахс оғоз меёбад. Агар инсон ба дониш рӯ оварад, далелҳоро таҳлил кунад ва аз ақидаҳои беасос дурӣ ҷӯяд, на танҳо зиндагии худ, балки муҳити иҷтимоии атрофашро низ беҳтар месозад.
Аз ин хотир, мубориза бар зидди хурофотпарастӣ бояд пеш аз ҳама тавассути маърифат, илм, китобхонӣ, тарбияи дуруст ва ташаккули тафаккури интиқодӣ сурат бигирад. Зеро дониш чароғи ақл ва маърифат сипари инсон дар муқобили ҷаҳолат мебошад. Ҷомеае, ки ба илм ва дониш такя мекунад, метавонад роҳи устувори пешрафт ва ояндаи дурахшонро интихоб намояд.
О. Зардуштмеҳр
корманди шуъбаи иттилооти Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон