Дар мақолаи мазкур ҷойгоҳи таърихӣ, сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва фарҳангии Иҷлосияи тақдирсози 16-уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки аз санаи 16-уми ноябр то 2 декабри соли 1992 дар Қасри Арбоби шаҳри Хуҷанд баргузор гардид, тадқиқ ва таҳлил шудааст. Дар асоси манобеъи таърихӣ, ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва бойгонӣ нишон дода мешавад, ки ин иҷлосия дар шароити хеле мураккаби оғози ҷанги шаҳрвандӣ, буҳрони ҳокимият, заифшавии сохтҳои давлатӣ ва хатари парокандашавии давлат нақши ҳалкунанда дошт.
Дар рафти баргузории Иҷлосия сохти конститутсионии ҳокимият барқарор гардид, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардиданд, 75 санади ҳуқуқӣ, аз ҷумла 15 қонун, 52 қарор, 6 фармон ва 2 муроҷиатнома қабул гардид. Иҷлосияи мазкур заминаи аввалини ҳамдигарфаҳмӣ, ризоияти миллӣ, сулҳи тоҷикон ва ваҳдати миллиро фароҳам овард.
Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1991 эълон гардид, вале солҳои аввали истиқлол бо мушкилиҳои зиёди сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ ҳамроҳ буданд. Дар ин давра сохти давлатии нав ташаккул меёфт, сохтҳои идоракунии собиқ вайрон мешуданд, муборизаи сиёсӣ тезутунд мегардид ва дар ниҳоят дар соли 1992 ҷанги шаҳрвандӣ оғоз ёфт.
Маҳз дар чунин шароити вазнин Иҷлосияи 16-уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардид. Ин Иҷлосия дар таърихи муосири халқи тоҷик ҳамчун иҷлосияи тақдирсоз маъруф аст, зеро он на танҳо роҳи баромадан аз буҳронро муайян кард, балки заминаи давлатсозии навини Тоҷикистонро гузошт.
Баъд аз эълони истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1991 дар кишвар муборизаи шадиди сиёсӣ байни қувваҳои гуногун оғоз ёфт. Ихтилофоти сиёсӣ, ихтилофоти минтақавӣ, мушкилиҳои иқтисодӣ, заифии сохторҳои давлатӣ ва таъсири омилҳои берунӣ боиси амиқ шудани буҳрон гардиданд.
Дар соли 1992 вазъият дар пойтахт ва минтақаҳои гуногуни кишвар хеле мураккаб гардид. Ҳокимияти марказӣ заиф шуд, сохторҳои ҳуқуқӣ ва идоракунӣ вайрон гардиданд, амнияти шаҳрвандон таҳдид мешуд ва хатари ҷанги шаҳрвандӣ ҳар рӯз амиқтар мегардид.
Дар чунин вазъият зарурати даъвати иҷлосияи навбатии Шӯрои Олӣ ба миён омад. Мақсади асосии ин иҷлосия барқарор кардани ҳокимияти конститутсионӣ, пешгирии парокандашавии давлат ва ҷустуҷӯи роҳи сулҳ буд.
9 ноябри соли 1992 Президиуми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор қабул кард, ки иҷлосияи шонздаҳуми даъвати дувоздаҳуми Шӯрои Олӣ 16 ноябри соли 1992 дар шаҳри Хуҷанд даъват карда шавад.
Иҷлосияи шонздаҳуми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон 16 ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоби шаҳри Хуҷанд ба кор оғоз кард.
Ин иҷлосия дар шароите баргузор гардид, ки кишвар дар ҳолати буҳрони амиқи сиёсӣ қарор дошт. Аз як тараф, ҷанги шаҳрвандӣ идома дошт, аз тарафи дигар, сохти давлатӣ ва ҳокимияти марказӣ заиф шуда буданд. Дар ин шароит иҷлосия бояд масъалаҳои зеринро ҳал мекард:
-барқарор кардани ҳокимияти конститутсионӣ;
-муайян кардани роҳи баромадан аз буҳрони сиёсӣ;
-таъмини ваҳдати кишвар;
-ҷилавгирӣ аз парокандашавии давлат;
-интихоби роҳбарияти нави давлат;
-таъмин намудани заминаҳои сулҳ ва ризоияти миллӣ.
Дар иҷлосия аз 230 нафар вакили халқ 193 нафар иштирок карданд.
Иҷлосия то 2 декабри соли 1992 идома ёфт.
Қасри Арбоби шаҳри Хуҷанд ҷои баргузории Иҷлосияи шонздаҳуми Шӯрои Олӣ буд. Ин ҷо дар таърихи навини Тоҷикистон ҳамчун рамзи ваҳдат, сулҳ ва барқарорсозии давлат маъруф аст.
Интихоби Хуҷанд ҳамчун ҷои баргузории иҷлосия маънои муҳим дошт. Хуҷанд яке аз марказҳои муҳими сиёсӣ, фарҳангӣ ва иқтисодии кишвар аст. Баргузории иҷлосия дар ин шаҳр нишон дод, ки ҳамаи минтақаҳои Тоҷикистон бояд дар барқарорсозии давлат иштирок кунанд.
Қасри Арбоб ба рамзи он табдил ёфт, ки дар вазъияти душвор қувваҳои сиёсӣ метавонанд дар як миз нишаста, масъалаҳои тақдирсози давлатро ҳал кунанд.
Яке аз натиҷаҳои муҳимтарини Иҷлосияи шонздаҳум барқарорсозии ҳокимияти конститутсионӣ буд. Дар давоми иҷлосия сохти ҳокимият, вазифаҳои мақомот ва механизми идоракунии давлат муайян гардид.
Иҷлосия нишон дод, ки дар шароити буҳрон ҳокимияти конститутсионӣ бояд дар асоси қонун, консенсуси сиёсӣ ва масъулияти муштараки қувваҳои сиёсӣ барқарор гардад. Дар натиҷа, замина барои баргардонидани идоракунии марказӣ, таъмини амнияти шаҳрвандон ва идомаи фаъолияти мақомоти давлатӣ фароҳам гардид.
19 ноябри соли 1992 дар рафти Иҷлосияи мазкур муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо райъи вакилон ба ҳайси Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардиданд.
Дар ин овоздиҳӣ 186 вакил ба ҷонибдории ӯ овоз доданд. Роҳбарияти нави давлат таъйин гардид ва вазифаи сардори давлат ба ӯ вогузор гардид.
Интихоби Эмомалӣ Раҳмон дар шароити буҳронии кишвар нақши ҳалкунанда бозид. Он кас вазифаи таъмини ҳуқуқ ва озодиҳои шаҳрвандон, ҳимояи Конститутсия ва қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллӣ ва роҳбарии давлатро ба уҳда гирифтанд.
Аз ин лаҳза сар карда, роҳи нави давлатсозӣ оғоз ёфт. Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси Раиси Шӯрои Олӣ ва сардори давлат нақши асосиро дар барқарорсозии сулҳ, мустаҳкам намудани ҳокимияти марказӣ ва роҳандозии равандҳои сиёсӣ ба уҳда гирифтанд.
Иҷлосияи 16-уми Шӯрои Олӣ заминаи аввалини ҳамдигарфаҳмӣ, ризоияти миллӣ ва сулҳи тоҷиконро фароҳам овард.
Дар шароити ҷанги шаҳрвандӣ яке аз вазифаҳои муҳим ин буд, ки қувваҳои мухолиф ба мизи музокира даъват карда шаванд. Иҷлосияи мазкур нақши муҳим дар ин раванд дошт, зеро дар он намояндагони қувваҳои гуногун иштирок карданд.
Ин иҷлосия барои оғози раванди сулҳ замина гузошт. Баъдан, ин раванд ба имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар соли 1997 оварда расонд. Сулҳ ва ваҳдати миллӣ яке аз бузургтарин дастовардҳои давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон аст.
Иҷлосияи шонздаҳум нақши муҳим дар ташаккули фарҳанги сулҳ, ризоият ва ҳамкорӣ дошт. Он нишон дод, ки роҳи баромадан аз буҳрон танҳо тавассути гуфтугӯ, мубодилаи ақидаҳо ва ҷустуҷӯи ҳалли сиёсӣ мумкин аст.
Иҷлосияи шонздаҳум заминаи сиёсӣ ва ҳуқуқии барои қабули Конститутсияи нави Ҷумҳурии Тоҷикистонро фароҳам овард, зеро он ҳокимияти конститутсиониро барқарор кард, роҳи сулҳро кушод ва заминаи сиёсии давлатсозиро тақвият дод.
Иҷлосияи 16-уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таърихи навини халқи тоҷик нақши бориз ва созанда гузошт.
Аҳамияти таърихии он:
-ҳокимияти конститутсионӣ барқарор гардид;
-роҳбарияти нави давлат интихоб гардид;
-заминаи ҳуқуқии давлатсозӣ тақвият ёфт;
-заминаи аввалини сулҳ ва ризоияти миллӣ фароҳам омад;
-роҳ барои қабули Конститутсияи соли 1994 кушода шуд;
-замина барои мустаҳкам кардани истиқлолияти давлатӣ гузошта шуд.
Ин иҷлосия нишон дод, ки дар вазъияти буҳрон қувваҳои сиёсӣ метавонанд бо ҳамкорӣ ва мубодилаи ақидаҳо роҳи баромадан аз мукилотро ёбанд.
Аз нуқтаи назари илмӣ, Иҷлосияи шонздаҳуми Шӯрои Олӣ метавонад ҳамчун модели барқарорсозии давлат дар шароити буҳрон таҳлил гардад.
Дар ин иҷлосия се самти асосӣ мушоҳида мешавад:
- Барқарорсозии ҳокимияти конститутсионӣ. Иҷлосия сохти ҳокимият ва механизми идоракунии давлатро барқарор кард.
- Интихоби роҳбарияти нави давлат. Интихоби Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси Раиси Шӯрои Олӣ замина барои роҳандозии умурӣ давлатдорӣ дар шароити буҳрон фароҳам овард.
- Оғози раванди сулҳ ва ваҳдати миллӣ. Иҷлосия заминаи аввалини ҳамдигарфаҳмӣ ва ризоияти миллиро фароҳам овард.
Ин се самт бо ҳам алоқаи зич доранд. Барқарорсозии ҳокимияти конститутсионӣ бе роҳбарияти нави давлат имконнопазир буд ва роҳбарияти нави давлат бе заминаи сулҳ ва ваҳдати миллӣ наметавонад давлатро мустаҳкам кунад.
Дар натиҷаи таҳқиқ натиҷаҳои зерин ба даст омад:
-иҷлосияи шонздаҳуми Шӯрои Олӣ дар шароити буҳрони амиқи сиёсӣ баргузор гардид;
-он нақши ҳалкунанда дар барқарорсозии ҳокимияти конститутсионӣ дошт;
-Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси Раиси Шӯрои Олӣ интихоб гардид;
-75 санади ҳуқуқӣ қабул гардид;
-заминаи аввалини сулҳ ва ваҳдати миллӣ фароҳам омад;
– иҷлосия дар таърихи навини Тоҷикистон ҳамчун иҷлосияи тақдирсоз маъруф аст.
Хулоса, иҷлосияи тақдирсози шонздаҳуми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз муҳимтарин рӯйдодҳои таърихи навини халқи тоҷик аст. Он дар шароити бисёр ҳам вазнин барои миллат баргузор гардид ва нақши ҳалкунанда дар барқарорсозии ҳокимияти конститутсионӣ ва оғози раванди сулҳ дошт.
Зиёмидинов Б.М.
профессори кафедраи математикаи олӣ ва зеҳни сунъии Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон
